Author: Институт перевода Библии
Date: 2024-02-16T11:59:39.954477+00:00

ЦӀийи Икьрар: 1-Каринфвийриз

ЦӀийи Икьрар: 1-Каринфвийриз

1. Сифте гаф

1. 1-Каринфвийриз

1. Пак Каламдин ктабар

2. Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

3. Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

4. Тафаватар

5. Картаяр - ЦӀийи Икьрар

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Федеральное агентство научных организаций

Институт языкознания Российской академии наук

Илимдин идарайрин федеральный агентство

Россиядин илимрин академиядин чӀалар чирдай Институт

ЦӀИЙИ ИКЬРАР

Пак Каламдин таржумайрин Институт

Москва-Баку 2018

ЦӀийи Икьрар

Лезги чӀалаз авунвай Пак Каламдин таржумайрин электронный ва аудио кӀалубар квевай Пак Каламдин таржумайрин Институтдин сайтдай жагъуриз жеда (https:
ibtrussia.org/media?id=LEZ)

ISBN 978-5-93943-258-0

© Институт перевода Библии, 2018

Сифте гаф

Сифте гаф

Пара кӀани кӀелзавайбур!

Куь вилик квайди лезги чӀалаз элкъуьрнавай ЦӀийи Икьрар я. ЦӀийи Икьрардикай ва вичик Таврат, Забур ва пайгъамбаррин ктабар акатзавай Сифтегьан Икьрардикай дуьньяда виридалайни гзаф кӀелзавай ктаб – Пак Калам – жезва.

ЦӀийи Икьрар санал кӀватӀнавай 27 ктабдикай: «Шад Хабардин» кьуд ктабдикай, «Илчийрин крарин» ктабдикай, илчийрин чарарикай ва пайгъамбарвилин «Керемат» ктабдикай арадал атанва.

Иса Месигьди Вичи гузвай чирвилериз «Шад Хабар» лугьузва. Иса Месигьдин уьмуьрдикай ва ада авур крарикай, Ада гайи чирвилерикай ва Ада къалурай аламатрикай, Адан кьиникьикай ва Адал чан хтуникай ихтилат авур инжилдарар тир МатӀаяни, Маркани, ЛукӀадини, Ягьядини гьакӀ лугьузва. Кьуд «Шад Хабар» сад садакай чеб кхьенвай саягъдалди ва инжилдарри Исадин уьмуьрдин гьи вакъиайриз сифте нубатда фикир гузватӀа, гьадалди чара жезва. ЯтӀани, абуру са куьналдини чпи чеб инкарзавач, аксина, Исадин уьмуьр ва Ада гайи чирвилер жуьреба-жуьре патарихъай аквадайвал ийизва.

Исади чилел тухвай уьмуьрдилай гуьгъуьниз Адан рекьел алайбур гзаф амукьна. Исадин кар давамарайбурун сифтегьан несилдин уьмуьрдикай «Илчийрин крар» ктабда ихтилатзава, ам «Шад Хабаррин» гуьгъуьнал алаз къвезва. Ам «Шад Хабаррикай» сад кхьей ЛукӀадин къелемдикай хкатнава. А ктабда къалурнавай гзаф вакъиаяр адаз вичин вилералди акунвай ва ада абура иштиракни авунвай. «Илчийрин крарин» кьилин игитрикай садбур Петруни Павел я, абур Исадин кар лап акьалтӀайдаказ давамарайбур я. Адакай хабар чукӀурун патал абуру гзаф зегьметар чӀугуна ва Адан къуватдин куьмекдалди пара аламатар къалурна. И ктабда Исадикай Шад хабар илчийрин куьмекдалди гьикӀ дуьньядиз чкӀанатӀа ихтилатзава.

Къадим девирда Исадин рекьел алайбуру мукьвал-мукьвал чпин тилмизриз чарар кхьиз, абур Исадин тербетдин гъавурда твадай, рикӀивай Аллагьдихъ иман ийизвай касди вич гьикӀ тухвана кӀандатӀа несигьатар гудай. Чав агакьнавай гьахьтин къанни са чарни ЦӀийи Икьрардик акатнава. Исадикай гзаф чириз кӀанзавайбур патал и чарари чӀехи итиж арадал гъизва, гьикӀ лагьайтӀа абурай Исадин кар давамарай лап сифтегьанбуру Ам кас хьиз ва Адан тербет гьикӀ кьабулзавайтӀа аквазва.

ЦӀийи Икьрардин эхиримжи ктаб – «Керемат», – вичин мана-метлебдал гьалтайла, пайгъамбарвилинди я. Ам регьятдиз кӀелиз жедач, ана инсаниятдин тарихда Аллагь аваз хьунин сир ахъайзавай гзаф кьадар шикилар гьалтзава, Аллагьди дуьньядиз ийидай дувандикай ва и дуьньядин чкадал хъсан ва даим дуьнья, вичиз «цӀийи цавни, цӀийи чил» лугьузвай дуьнья, къведайдакай лугьузва. Исадин рекьел алайбуру Ада чилел тухвай уьмуьрдин гуьгъуьнилай алатай са шумуд цӀуд йисарилай чпин аямдаррин ва иллаки гьукумрин патай душманвал гьиссзавай. А ктабдин макьсад – абурук руьгь кутун я. Ада къведай уьмуьрда хилас хьунин умуд гузва, ва гьавиляй а ктаб, вири ЦӀийи Икьрар хьиз, тек са сифте кӀелайбурухъ ваъ, гьакӀ чахъни виридахъ элкъвена кхьенвайди я.

ЦӀийи Икьрар къадим юнан чӀалал кхьенва ва гзаф сеферра гъилелди кхьин хъувунва. Гьа и кар себеб яз ЦӀийи Икьрардин ктабрин кхьинра сад садавай къакъатзавай чкаяр гьалтзава. И чаравилерик метлебдин жигьетдай чӀехи дегишвилер квач, ЦӀийи Икьрарда абур къадим гзаф маса ктабра авайдалай тӀимил я. Таржума ийидайла, бязи чкайрал чӀехи метлеб авачир чаравилер гьалтзава, и карди сифтегьан чешмедин чкадал юнан чӀалал кхьенвай гьи текстиникай менфят къачунватӀа, гьам къалурзава. Эхирда чна а чаравилерин сиягь гузва, квевай абур лезги текст муькуь таржумайрин текстерив гекъиг авуналди жагъуриз жеда.

Гьар са ктаб сифтегьан куьруь гьахьунилай гатӀун жезва. Ктабдин эхирдай квез гафарган жагъида. Ана ЦӀийи Икьрарда гьалтзавай ва чпиз баянар гана кӀани, важиб авай гафаринни ибарайрин гъавурда твазва. Гафарганда чпин мана къалурзавай гафар текстина бицӀи гъетрен лишандалди къейд авунва. Ктабдин эхирда гьакӀ таблицаяр ва гьакӀни ЦӀийи Икьрардин вахтарин Фелистиндинни Мукьвал тир РагъэкъечӀдай патан картаяр ганва.

Таржумадин хъсан еридин заминвал таъминарун ва бинедин кхьинрин мана-метлеб дуьздаказ агакьарун патал, таржума Пак Каламдин текстерин таржумадиз кӀевелай герек тир са жерге илимдин уламрай акъатнава. Пак Каламдин таржумайрин Институтди акъуднавай амай вири ктабар хьиз, лезги чӀалаз авунвай таржума юнан чӀалан текстиниз баян гунин карда саналди вири халкьарин чӀалар патал кьабулнавай кӀалубрал амал ийизвайди я. Текстиниз баян гунин маса жуьреяр авай бязи чкайрал чна абурукай сад хкянава ва таржумадин муькуь жуьре кьилдин къейдера ганва.

И таржумадин бинеда юнан чӀалал кхьенвай текст ава. ЧӀалар жуьреба-жуьребур тирвиляй таржумадин нетижа гзаф крарилай аслу жезва. Таржумадин тегьердини тайин везифа кьиле тухузва. Урус чӀалаз элкъуьрнавай Пак Каламдин гьар жуьре таржумаяр гекъигуни кьилдин са чӀук таржума авун жуьреба-жуьре нетижайрал гъизвайди къалурун мумкин я. И таржума дуьзди яни-тушни чирун патал кьилди са урус тайин таржумадихъ галаз гекъигиз хьун мумкин туш. ЯтӀани, гекъиг авуналдини, мана-метлебдин бязи куьлуь-шуьлуьяр кьилди чӀукарай ачухариз жеда.

ЦӀийи Икьрар саки кьве агъзур йис идалай вилик кхьенвайди я. Гьа вахтарилай ам дуьньядин 1450 чӀалаз элкъуьрнава. Гила абурун арада лезги чӀални ава.

ЦӀийи Икьрар лезги халкьарин чӀалариз таржума авунихъ дерин тарих ава. 1996-йисуз гуржийрин алимриз Синайда авай Екатеринадин килисадай чи аямдин V ва VӀӀӀ лагьай асирра гъилелди кхьенвай гзаф ктабар жагъана. Абрурук Къавкъаздин алпан чӀаларикай сад тир къадим удин чӀалаз таржума авунвай ЦӀийи Икьрардин чӀукар авай кьве ктабни квай. Удин чӀал лезги чӀалахъ галаз бинедин кӀеви алакъада авай лап мукьва чӀаларикай сад я. И ктабри удин ва лезги маса халкьарин чӀалар вилик финин рекьерикай итиж гудай фикир арадал гъизва. Гъилелди авунвай и кхьинар кьилдин ктаб яз исятда чапдайни акъатнава. И ктабдин къене пата гьа ктабрай къачунвай чӀукарин шикилар ганва. Идалайни гъейри, гьа чӀукарилай ЦӀийи Икьрардин гьар са ктабдин сифте кьиляй кьилдин, гьа ктабриз талукь, са аят ганва. ЦӀийи Икьрардин вири таржума сагъдаказ амачирвиляй бязи ктабриз талукь аятар гудай мумкинвал хьанач.

Пак Каламдин таржумайрин Институт Пак Калам лезги чӀалаз элкъуьрунив 30 йис идалай вилик эгечӀна. Сифте яз акъудай ктабар «МатӀаялай атай Шад Хабардай чӀукар» (1990) ва «Маркалай атай Шад Хабар» (1996) я. Са кьадар вахт алатайла, 2004-йисуз «ЛукӀадилай атай Шад Хабар ва Илчийрин крар», ахпани «Пак Каламдин шикилар» (2009), «Рут, Эстер ва Юнус пайгъамбар» (2010) ва «Инжил (Кьуд Шад Хабар)» (2013) акъатна, гьакӀни 2013-йисуз «Пак Каламдин шикилар» ктабдин ванцикхьинар авуна.

Пак Каламдин таржумайрин Институтдин интернет-чинай (www.ibt.org.ru) Институтди акъуднавай жуьреба-жуьре ктабар жагъуриз жеда, абурук лезги чӀалалди акъатнавай ктабарни ква.

И ктабда чна текстина гьалтзавай ва чеб Азербайжанда авай лезги чӀалал рахазвайбуруз течизвай гафариз кьилди къейдер гузва.

Пак Каламдин таржумайрин Институтди ЦӀийи Икьрар лезги чӀалаз элкъуьрунал гзаф йисара кӀвалахай ксариз – таржума авурбуруз ва редакторриз, гьакӀни и таржума чапдай акъудуниз куьмек гайи вирибуруз рикӀин сидкьидай сагърай лугьузва.

1-Каринфвийриз

1-Каринфвийриз

1. Гьахьун

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

Гьахьун

Каринфвийриз сад лагьай чар

Гьахьун

Каринф шегьер къадим Юнандин медениятдин, сиясатдин ва мадаратдин жигьетдай метлеб авай чка тир, ана чпихъ гьар жуьредин медениятар авай ва динар гвай инсанар санал алаз уьмуьр физвай. Каринф ана уьмуьр тухузвай агьалийрин чӀуру къилихрални фадлай машгьур чка тир. Ана сифте яз Павела вичин кьвед лагьай сиягьатда Шад Хабардикай вязер авунай. Павел Каринфдай хъфейдалай гуьгъуьниз аданни иманийрин цӀийи кӀватӀалдин арада чараралди алакъа гатӀун хьана. И чарчелай виликни Павела каринфвийриз чар ракъурайди тир, ам ЦӀийи Икьрардик акатнавач.

Павел Каринфдай хъфейдалай гуьгъуьниз са акьван вахт тефенмаз, каринфвийрин кӀватӀалда пайи-паяр хьуни, сада садахъ галаз гьуьжетар авуни ва каринфвийрин кӀватӀалдик квай гзафбуру иманидин тӀварцӀиз лайих авай уьмуьр тухун тавуни арадал гъайи гзаф месэлаяр пайда хьана. Идалайни гъейри, бязибуру Павелан нуфуздал ва адан вязерин гьакъикъивилел шак гъизвай. Каринфвийрик гъалаба кутазвай суалриз жаваб гун патал ва абурун месэлаяр алудун патал илчиди абуруз и чар кхьена.

1-кьилелай 6-кьилелди Павела кьил акъат тийидай кьуру ихтилатрихъ са бегьерни галачирди винел акъудзава, пайи-паяр тахьун тагькимзава ва Аллагьдин берекатдиз лайих яз гьикӀ уьмуьр тухудатӀа несигьатар гузва.

7-кьилин 11-аятдилай 16-кьилин 4-аятдалди Павела вичиз каринфвийри чпин чарче гайи кьилдин са бязи суалриз жавабар гузва: итимринни папарин алакъайрикай, бутриз къурбанд яз гъанвай тӀуьникай, фу атӀуникай, Руьгьдиз талукь паярикай, бедендал чан хтуникай, Ярусалимда авай иманияр патал садакьа гуникай. Вичин нуфуз хуьналди, Павела вичин илчивал гьакъикъи тирди субутзавай делилар гъизва. 13-кьил халисан ивир я. Ана иманийрин уьмуьрда виридалайни кьилинди муьгьуьббат тирди лугьузва.

Эхирда (16:4-24) Павела и кӀватӀалдиз вичин патай авай муьгьуьббатдикай лугьузва, вичин кьилдин ЦӀийи Хабаррикай ва вичин макьсадрикай ихтилатзава, гьакӀни вичин тӀалабар ва саламар агакьарзава.

1

Саламар ва шукурар

1^1Аллагьдин къастуналди хкянавай Иса Месигьдин илчи хьунин везифа хиве тунвай Павелан ва СастӀен стхадин патай 2Каринфда авай иманийрин кӀватӀалдиз, Иса Месигьдалди гунагьрикай михьи авунвайбуруз, Адаз талукь хьун патал эвернавайбуруз, гьакӀни жуьреба-жуьре чкайра Иса Месигьдин, яни абурун ва чи Реббидин ТӀварцӀихъ элкъвезвайбуруз+. 3Аллагьдин, чи Бубадин, ва Ребби Иса Месигьдин патай берекат ва саламатвал хьурай квез.

4Аллагьди Иса Месигьдалди квез берекат ганва лугьуз, за гьар са чӀавуз куь паталай зи Аллагьдиз шукур ийизва. 5Месигь себеб яз, Аллагьди квез гьар са патахъай, гьар са гафуна ва гьар са чирвиле девлет ганва+. 6ГьикӀ лагьайтӀа чна Месигьдикай авур шагьидвилин гьакъикъивал квелди тестикьарна. 7Гьавиляй куьне чи Ребби Иса Месигь пайда хьун вилив хуьзвай кьван береда Руьгьдикай ганвай паюна са дарвални жедач+. 8Чи Ребби Иса Месигь хтай юкъуз квек са тахсирни тежедайвал, Ада куьн эхирдал кьван имандал хьунал мягькемарда+. 9Вичин Хва Иса Месигьдихъ галаз, чи Реббидихъ галаз рафтарвиле хьухь лугьуз квез эверай Аллагьди Вичи гайи гафуниз вафа хуьзва!+

Иманийрин кӀватӀал пайи-паяр хьун

10Чи Ребби Иса Месигьдин ТӀварцӀелай за квез сад садахъ галаз туькӀвена хьухь лугьуз минетзава, стхаяр-вахар! Къуй куь арада са чаравални тахьуй, куь фикирарни ниятар сад хьурай+. 11Зи стхаяр-вахар, Хилаядин кӀвалевайбурувай заз куь гьуьжетрикай чир хьана+. 12Зи фикирда авайди квекай садбуру икӀ лугьун я: «Зун Павелан терефдар я», муькуьбуру – «Зун – АпӀаласан», пуд лагьайбуру – «Зун – Кифадин», кьуд лагьайбуру – «Зун – Месигьдин»+. 13Месигь пайи-паяр хьанани кьван? Я туштӀа, куь паталай хашуниз ягъайди Павел тир жал? Ва я куьне Павелан тӀварцӀелай цик акахьун къачунай жал+? 14Аллагьдиз шукур, Криспалайни Гаялай гъейри, за квекай садавни цик акахьун къачуз туначир,+
15гьакӀ хьайила квевай садавайни вичив зи тӀварцӀелай цик акахьун къачуз турди я лугьуз жедач. 16Эхь, за Истефасан кӀвалевайбурувни цик акахьун къачуз тунай, мад са нив ятӀани цик акахьун къачуз тур хьтин кар зи рикӀел аламач+. 17Зун лагьайтӀа, Месигьди инсанрив цик акахьун къачуз таз ваъ, Шад Хабардикай муштулухар гуз ракъурнава. За инсанрин камал квай гафар галачиз муштулухар гун лазим я. МасакӀа хьайитӀа Месигьдин хашуни вичин гуж квадарда+.

Дуьньядин камал Аллагьдин вилик ахмакьвал я

18Техкверна терг жедайбуру хашуникай хабар ахмакьвал яз гьисабзава, амма хилас жедай чун патал ам Аллагьдин къуват я+. 19ГьикӀ лагьайтӀа, кхьенва:

«За камал авайбурун камал са куьнайни туширвал ийида,
акьул авайбурун акьулни За инкарда».

20Гьинава камал авайди? Гьинава тавратдар? Гьинава и асирдин магьир гьуьжеткар? И дуьньядин камал гьакъикъатда ахмакьвал тирди Аллагьди къалурначни кьван+? 21Аллагьдихъ камал авай: Аллагьдай кьил акъудун патал, инсанри чпин камалдикай менфят къачун тийидайвал авуна. Идан чкадал Аллагьди чна ваз ийизвай ахмакь хабардин чӀалахъ жезвайбур хилас авун кьетӀна. 22Чувудриз керемат-ишараяр кӀанзава, муькуьбуру камал жагъурзава,+
23чна лагьайтӀа, хашуниз ягъай Месигьдикай хабар гузва – им чувудар патал кӀвач галкӀидай къван я, муькуьбур патал – акьул тахьун+. 24Амма Аллагьди эвернавайбур патал, абур кӀандатӀа чувуд, кӀандатӀа муькуьбур хьурай, Месигь Аллагьдин къуватни камал я!+
25ГьикӀ лагьайтӀа Аллагьдин «сефигьвиле» инсандин камалда авайдалай гзаф камал ава, Аллагьдин «зайифвиле» инсандин къуватда авайдалай гзаф къуват ава.

26Аллагьди квез эверай чӀавуз куьн гьихьтинбур тиртӀа килиг, стхаяр-вахар. Куь арада, инсандиз хас жуьреда веревирд авуртӀа, камал авайбур гзаф тирни, къудрат авайбур гзаф тирни, тӀвар-ван авайбур гзаф тирни? 27Амма Аллагьди камал авайбуруз регъуь хьун патал дуьньяда сефигьбур яз кьазвайбур хкяна, къуват авайбуруз регъуь хьун патал зайифбур хкяна. 28Важиб авайди яз гьисабзавайди агъузарун патал, Ада дуьньяда са къиметни авачирди, агъада авайди ва русвагьнавайди хкяна,+
29гьакӀ хьайила садавайни Адан вилик вичин тарифиз жедач+. 30Аллагьди лагьайтӀа, куьн чун паталди Аллагьдин камал, гьахъ-михьивал, гунагьрикай михьи хьунухь ва гъил къахчунин себебкар хьанвай Иса Месигьдихъ галкӀурна+. 31Гьавиляй, Каламда кхьенвайвал жезва: «Тариф ийизвайда Аллагьдалди тариф авурай»+.

2

Павел Каринфдиз идалай виликни атун

2^1Стхаяр-вахар, зун куь патав атана Аллагьдин сирдикай лагьай чӀавуз, зи гафар я иервилелди, я са кьетӀен камалдалди тафават авайбур тушир+. 2Куь арада аваз, за Иса Месигьдилай, Вични хашуниз янавайдалай, гъейри, мад са затӀни чир тахьун кьетӀна+. 3Зун куь патав зайиф яз, гьуьрметдивди ва рикӀик зурзун кваз атанай+. 4-5Куь иманди инсандин камалдал ваъ, Аллагьдин къуватдал бине кьун патал, зи хабарни зи вяз инсандин камалдалди алакьардай гафарикай ваъ, Руьгьдин къуват аквадайвал субут авуникай ибарат я++.

Аллагьдин камалдикай

6Чна камалдикай руьгьдин рекьяй чранвайбурун арада хабар гузва, амма им и дуьньядин ва чеб фад-геж са затӀни туширвилиз элкъведай и дуьньядин гьукумдаррин камал туш+. 7Ваъ, икьван чӀавалди далдадик кумаз хьайи, амма дуьнья халкь тахьанмаз, лап сифтедилай чи баркалла патал тайинарнавай Аллагьдин камалдикай рахазва чун+. 8И дуьньяда гьукум гъиле авайбур а камалдин гъавурда акьунач, масакӀа тиртӀа абуру баркалладин Ребби хашуниз ядачир+. 9Амма кхьенва:

«Аллагьди Вич кӀандайбуруз вуч гьазурнаватӀа
вилиз акунач,
япуз ван хьанач,
я рикӀелни атанач».

10И кар Аллагьди Руьгьдин куьмекдалди чаз ачухарна, вучиз лагьайтӀа Руьгьди вири затӀар тупӀалай ийизва, Ада гьакӀни Аллагьдин деринарни чирзава+. 11Инсандин къеневайди, адак вичик квай руьгьдилай гъейри, мад низ чизва? Гьа саягъда Аллагьдин къеневайдини, Аллагьдин Руьгьдилай гъейри, садазни чизвач.

12Чаз гьатайди и дуьньядин руьгь ваъ, чаз Аллагьди багъишнавай кьван виридан гъавурда чун акьун паталди ганвай, Аллагьдилай атанвай Руьгь я+. 13Идакай чна инсандиз хас камалдин гафаралди ваъ, Руьгьди чаз чирнавай гафаралди лугьузва. Чна руьгьани гьакъикъатар чаз Руьгьди чирзавай гафаралди ачухарзава+. 14Руьгь авачир инсанди Аллагьдин Руьгьдилай къвезвайди кьабулзавач. Ада им ахмакьвал яз гьисабзава ва адавай гъавурда акьаз жезвач, вучиз лагьайтӀа идакай анжах Руьгьдалди веревирд ийиз жеда+. 15Руьгь авай инсандивай виридакай веревирд ийиз жеда, адакай вичикай са касдивайни веревирд ийиз жедач, 16вучиз лагьайтӀа кхьенва:

«Нивай жеда Аллагьдиз тарсар гуз?

Вуж агакьда Аллагьдин акьулдив?»

Чаз лагьайтӀа, Месигьдин акьул ава+.

3

Иман гвайбурун кӀватӀал пайи-паяр хьун

3^1Гьа икӀ, стхаяр-вахар, завай квев Аллагьдин Руьгь квай инсанрив хьиз рахаз жезвачир, амма квев зун цӀуру гунагькар тӀебиатдин гьукумдик квай инсанрив хьиз, Месигьдихъ иман авунин рекье бицӀекар яз амайбурув хьиз рахаз хьанай. 2Чирвал яз за квез кӀеви тӀуьн ваъ, нек ганай, вучиз лагьайтӀа квелай кӀеви тӀуьн кьабулиз алакьзавачир, квелай гилани а кар алакьзавач,+
3гьикӀ лагьайтӀа, куьн виликдай хьиз гунагькар тӀебиатдин гьукумдик кума. Куь арада пехилвални гьуьжетар амай кьван гагьда куьн виликан инсанар яз амукьзавачни кьван? Ва куьне куьн и дуьньядин инсанри хьиз тухузвачни кьван+? 4Сада: «Зун Павелан терефдар я» ва муькуьда: «Зун – АпӀаласан терефдар я» лугьузвайла, куьн амайбурулай квелди чара жезва кьван? 5АпӀалас вуж я кьван? Павелни вуж я кьван? Абур Аллагьдиз къуллугъзавайбур я, абурун куьмекдалди куьне Месигьдихъ иман авуна. Абурукай гьар сада чпиз Реббиди ая лагьай тайин кар ийиз хьана+. 6За цана, АпӀаласа яд гана, амма чӀехи авурди Аллагь я+. 7Гьавиляй я цазвайдини, я яд гузвайдини са затӀни туш, авайди анжах цайиди чӀехи ийизвай Аллагь я+. 8Цазвайдани яд гузвайда ийизвайди са кар я, гьар сада вичин зегьметдин паюнай гьакъини къачуда+. 9ГьикӀ лагьайтӀа, чун кьведни Аллагьдихъ галаз са кар ийизвайбур я, куьн чун паталди Аллагьдин ник я, Адан имарат я+.

10Аллагьди заз ганвай берекатдив кьурвал, за, камал авай устӀарди хьиз, бине эцигна, са масада эцигунин кар давамарда. Гьар сад вичи гьикӀ эцигзаватӀа килиграй+. 11Садавайни эцигнавай бинедилай гъейри маса бине эцигиз жедач, а бине Иса Месигь я+. 12И бинедал инсандивай къизилдикай, гимишдикай, багьа къашарикай, кӀарасдикай, алафдикай ва я самарикай эцигиз жеда, 13ни гьикӀ эцигнатӀа малум жедай югъни алукьда. А юкъуз вири цӀалди синагъ ийида, гьар садан кӀвалахдин ери цӀу къалурда+. 14Эцигнавай затӀ чукӀун тавуртӀа, эцигайдав вичин гьакъи агакьда; 15кайитӀа, адан гьакъи квахьда. Ам вич лагьайтӀа, цӀукай хилас хьайиди хьиз, хилас жеда.

16Куьн Аллагьдин кӀвал тирди ва квек Аллагьдин Руьгь квайди квез чизвачни кьван+? 17Са ни ятӀани Аллагьдин кӀвал чукӀурайтӀа, ам вич Аллагьди чукӀурда, вучиз лагьайтӀа Аллагьдин кӀвал пак я, Адан кӀвал лагьайтӀа, ам куьн я+.

18Куьне куьн алцурармир, квекай са ни ятӀани вичихъ и дуьньядин фагьумрай камал ава лагьана фикирзаватӀа, ам рикӀивайни камал авайди хьун патал «ахмакь» хьун лазим я. 19ГьикӀ лагьайтӀа, и дуьньядин камал Аллагьдин вилерай ахмакьвал я. ИкӀ кхьенва: «Ада камал авайбур абурун чпин амалдарвиливди кьазва»,+
20ва мад: «Камал авайдан фикирар анжах челек-фелек тир чӀал Реббидиз чизва». 21Гьавиляй инсанралди дамахармир. Вири куьбур я: 22кӀандатӀа Павел ва я АпӀалас ва я Кифа ва я и дуьнья, уьмуьр ва я ажал ва я алай вахт ва я къвезмай вахт хьурай – вири куьбур я, 23куьн лагьайтӀа, Месигьдинбур я, Месигьни – Аллагьдинди+.

4

Илчийрин алахъунар

4^1Гьа икӀ, чун чпел Аллагьдин сирер ихтибарнавай Месигьдиз къуллугъзавайбур хьиз кьабул ая. 2Низ ихтибар ийизватӀа, абурувай вафа кӀанзава. 3Куьне ва я квекай са ни ятӀани закай вуч лугьузватӀани заз са къайгъуни авач. За жува жуваз къиметни гузвач. 4Зи намус михьи я, ятӀани им гьакъикъатда зун гьахъ-михьивилиз акъуднава лагьай чӀал туш. Зи дуванбег Ребби я+. 5Гьавиляй Ребби хкведалди са куьнизни виликамаз къимет гумир. Ада вири чинебан крар винел акъудда ва инсанрин рикӀерин чинебан ниятар винел акъудда, гьа чӀавуз гьар садав Адан патай тариф агакьда+.

6За и гафар, стхаяр-вахар, закайни АпӀаласакай куь хийир патал, куьне, чалай чешне къачуна, «Кхьенвайдалай артухан затӀни мийир» келимадин мана вуч ятӀа гъавурда акьун патал, куьне, сад муькуьбурулай виниз хкажна, са касдалди дамахар тавун патал лугьузва+. 7Вун муькуьбурулай хъсан яз кьазвайди вуж я? Вахъ Аллагьдивай къачун тавунвай кьилди ви вуч ава? Ахьтин затӀ авачтӀа, бес вучиз вуна, ам авайди хьиз кьаз, дамахарзава+?

8Квехъ гила «вири» ава, куьн гила «девлет авайбур» хьанва, квекай чун галачиз «пачагьар» хьанва лугьуз фикирзава. Пагь, кӀандай хьи заз, квекай рикӀивайни пачагьар хьанайтӀа ва чнани квехъ галаз пачагьвал ийиз хьанайтӀа!+
9Вучиз лагьайтӀа заз акӀ я хьи, Аллагьди чун, илчияр, инсанрикай эхиримжибур хьиз, кьиникьин жазадиз акъуднавайбур хьиз, виридаз аквадайвал вилик кутунва. Чакай дуьнья патал, малаикар патал ва инсанар патал тамаша хьанва+. 10Месигьдин хатурдай чун «ахмакьар» я, куьнни – Месигьдалди «камалэгьлияр» я! Чун «зайиф» я, квехъ – «къуват ава»! Куь тарифарзава, чун русвагьзава!+
11Чал виликдай хьиз кашни къанихвал, партал тахьун ацалтзава, чаз гатунар кьазва, чаз уьмуьр тухудай чка авач,+
12чна пеле гьекь аваз жуван гъилералди кӀвалахзава. Чун негь ийидай чӀавуз чна жаваб яз хийир-дуьа ийизва; чи геле къекъвезва, чна эхзава+. 13Чакай фитне ийизва, чна хъсан гафар лугьуналди жаваб хгузва. Къенин йикъалди дуьнья патал чун зирзибил хьиз, гадарнавай амукьаяр-руквар хьиз я.

14За и гафар квез регъуь хьун патал кхьизвач, ваъ, заз квез, зи кӀани аялриз хьиз, акьул гуз кӀанзава+. 15Квехъ Месигьдал амалзавай агъзурралди муаллимар аватӀани, квехъ бубаяр гзаф авач. Квез Шад Хабар гъуналди, Иса Месигьдихъ галаз алакъада авай куь уьмуьрда закай квез буба хьанай+. 16Гьавиляй квез минет я: залай чешне къачу+. 17И кар патал за куь патав ТӀиматӀей ракъурнава. Ам зи играми хва я, Ада вичини Реббидиз вафа хуьзва. Ада Иса Месигьдихъ галаз авай зи уьмуьрдин вири бинеяр куь рикӀел хкида. За абур виринра, гьар са кӀватӀалда авайбуруз чирзава+.

18Зун куь патав хкведач лугьуз, квекай бязибурун кьама ял гьатнава. 19Амма мукьвара, Аллагьди гайитӀа, зун куь патав къведа, гьа чӀавуз заз а дамахар гвайбурун гафар ваъ, абурун къуват вуч ятӀа чир жеда+. 20Вучиз лагьайтӀа Аллагьдин Пачагьлугъ гафуна ваъ, карда дуьздал акъатзава+. 21Квез вуч кӀанзава – зун куь патав лаш гваз къведани ва я муьгьуьббат гваз, милайим руьгьда аваз къведани+?

5

КӀватӀалда явавилиз рехъ гумир

5^1Куь арада гьич мажусийрихъни тежедай хьтин явавилер жезва лугьуз ванер къвезва; квекай сада вичин бубадин папахъ галаз уьмуьр тухузвалда+. 2Куь кьама лагьайтӀа, ял гьатнава! Ихьтин чкадал квез пашман хьун ва ихьтин кар авур кас куь арадай акъудун кутугнавачни? 3Зун бедендалди квехъ галачтӀани, амма руьгьдалди квехъ гала ва куьне а касдиз вуч авун лазим ятӀа за, квехъ галайда хьиз, къарар кьабулнава:+
4чи Ребби Иса Месигьдин ТӀварцӀелди куьн санал кӀватӀ хьайи береда ва зун руьгьдалди квехъ галаз авайла ва чахъ галаз чи Ребби Месигьдин къуват жедай чӀавуз, 5а касдин руьгь Къияматдин юкъуз хилас хьунин хатурдай адан беден чукӀун патал, куьне а кас иблисдив вугун лазим я+.

6Квез дамахдай са карни авач. Са тӀимил гъварци вири тинидик гъвар кутадайди квез чизвачни мегер+? 7Гъвар квачир цӀийи тини хьун патал, куьгьне гъвар, яни куьгьне гунагьар квай тӀебиат, гадара, куьн гьахьтинбур язни я, гьикӀ лагьайтӀа, чи Песагьдин кӀел хьайи Месигь къурбанд авуна алатнава эхир+. 8Гьавиляй ша чна рехнейринни писвилин куьгьне гъвар квай фалди ваъ, михьивилинни гьакъикъатдин гъвар квачир фалди сувар кьиле тухун+.

9За зи чарче квез явабурухъ галаз жемир лагьана кхьенай,+
10амма зи фикирда авайбур санлай и дуьньядин вири явабур ва я темягькарар, къачагъар ва я бутпересар тушир. Ихтилат гьабурукай физвайтӀа, куьн и дуьньядилай хъфин лазим жедай. 11Амма за квез, вичиз стха лугьуз, гьакъикъатда вич явади, темягькар, бутперес ва я фитнебаз, хъвадайдахъ ва къачагъдихъ галаз тахьуникай кхьизва. Ахьтин касдихъ галаз гьич фуни немир+.

12-13Иманийрин кӀватӀалдилай къеце авайбуруз къимет гун зи кар яни кьван? КӀватӀалдилай къеце авайбуруз къимет Аллагьди гуда. «Пис кас куьне куь арадай акъуд»+, – лагьана кхьенва. Иманийрин кӀватӀалда авайбуруз куьне гьа саягъда къимет гузвачни кьван+?

6

Иман гвайбурун арада дувандин силисар

6^1Куь кар Аллагьдиз талукьбуру гьялнайтӀа кӀандай. Идан чкадал куь гьуьжетар иман гвачир ксарикай ибарат дуванханадив гьялиз куьне вуч лагьана тазва+? 2Дуьньядин дуван Аллагьдиз талукьбуру ийидайди квез чизвачни кьван? Инлай кьулухъ дуьньядин дуван авун куь хиве аватӀа, бес квевай куьлуь-шуьлуь кӀвалахар гьялиз жедачни+? 3Чна малаикрин дуванни ийидайди квез чизвачни бес? Чи гьар йикъан къайгъуйрай чавай кьил акъудиз жедачни мегер? 4Амма вучиз куьне ихьтин месэлаяр гьялун куь кӀватӀалдик акат тийизвай ксарин ихтиярда твазва? 5Квез регъуь тушни! Куь юкьвай иманийрин арада авай гьуьжетар гьялиз жедай хьтин акьул авай инсан жагъидачни кьван+? 6Амма куьне сада сад дувандиз вугузва, ва гьатта иман гвачирбуру куь дуван ийизва!

7Гьич тахьайтӀа, куьне сада сад дувандиз вугун – куьн паталди михьиз магълубвал я. Зиян хьайибур яз амукьун мадни хъсан тушни? Алцур хьайибур яз амукьун генани хъсан тушни+? 8Амма куьне гьатта куь стхаяр-вахар алцурни ийизва, абурувай чуьнуьхни ийизва. 9Гьахъ авачирбуруз Аллагьдин Пачагьлугъ ирс яз акъат тийидайди квез чизвачни кьван? Килиг гьа, куьн алцур жедайвал тахьурай. Са явабурузни, са бутпересризни, гъуьлуьн-папан вафа чӀурзавайбурузни, чпи чпиз гъуьл-пабвалзавай итимризни папаризни,+
10угърийризни, темягькарризни, хъвадайбурузни, фитнекарризни, къачагъризни Аллагьдин Пачагьлугъ ирс яз акъатдач+. 11Квекай, лагьайтӀа, са бязибур анжах гьа гьахьтинбур тир, амма куьн Ребби Иса Месигьдин ТӀварцӀелди ва чи Аллагьдин Руьгьдалди чуьхвена михьнай, пак ва гьахъ авунай+.

Беден – Пак Руьгьдин кӀвал

12Куьне лугьузва: «Заз вири ихтиярар ава». Эхь, амма виридакай хийир авач. «Заз вири ихтиярар ава», амма зал са куьнинни гьукум хьун лазим туш+. 13Куьне мадни лугьузва: «Хук – тӀуьн паталди я, тӀуьнни – хук паталди, амма Аллагьди имни, амни терг ийида». Эхь, амма беден явавал авун паталди ваъ, Аллагьдиз къуллугъ авун паталди тайинарнавайди я, Аллагьдини бедендиз вуч лазим ятӀа гьам гузва. 14Аллагьди Вичин къуватдалди Реббидал чан хкана, чални чан хкида. 15Квез куь беденар Месигьдин Бедендин паяр тирди чизвачни мегер? ГьакӀ хьайила квез Месигьдин Бедендин паяр къагьбедин бедендин паяриз элкъуьриз кӀанзавани? АкӀ жедач!+
16Къагьбедихъ галаз сад хьайиди адахъ галаз са беден жезвайди квез чизвачни кьван? ГьикӀ лагьайтӀа, кхьенва эхир: «Кьведакай са жендек жеда»++. 17Реббидихъ галаз сад хьайиди Адахъ галаз са руьгь жезва+.

18Гьашервиликай катиз хьухь. Инсанди ийизвай маса гунагьар вичин бедендихъ галаз алакъада авайбур туш, амма гьаяйрин явавал ийизвайда жуван бедендиз зиян гузва+. 19Куь беден квек квай ва куьне Аллагьдивай къачунвай Пак Руьгьдин кӀвал тирди квез чизвачни кьван? Куьн квез талукь яз авач,+
20вучиз лагьайтӀа куьн багьа къимет гана къачунва. Гьавиляй куь беденралди Аллагьдиз шукурар ая+.

7

Некягьдикай

7^1Куьне заз итимди паб тагъун хъсан я лагьана кхьенай. 2Амма явавиликай яргъа хьун патал гьар итимдихъ вичин паб хьун, гьар папахъ вичин гъуьл хьун хъсан я. 3Папахъ галаз алакъада аваз гъуьлуь вичин гъуьлвилин везифаяр, папани гъуьлуьхъ галаз алакъада авай вичин везифаяр тамамарун лазим я+. 4Папан беден адаз вичиз ваъ, адан гъуьлуьз талукь я. Гьа саягъда гъуьлуьн беденни адаз вичиз ваъ, папаз талукь я. 5Сад садав агатуникай катмир, анжах са куьруь геренда, а вахт дуьа авуниз бахшун кьведани санал кьетӀна, къакъатайтӀани жеда. Амма идалай гуьгъуьниз квевай жувавай жув кьаз тежез хьайитӀа, иблисди куьн темягьда тун тавун патал, мадни сад садахъ галаз хьухь+. 6Гьавиляй за квез и гафар эмир хьиз ваъ, кьезилвал гун яз лугьузва+. 7Заз вири, зун хьиз, субай хьанайтӀа кӀандай, амма гьар садаз Аллагьди ганвай вичин пай ава: садаз – сад, муькуьдаз – масад+. 8За папар амачир итимризни хендеда папариз лугьузва: абуруз, мехъер тахвуна, за хьиз, уьмуьр тухун хъсан я. 9Амма абурувай чпивай чеб кьаз жезвачтӀа, къуй мехъер авурай, акӀ авун ашервилин цӀай акатна жеридалай хъсан я+.

10Папа вичин гъуьл гадарна кӀандач – ихьтин эмир некягьдик квайбуруз гузвайди зун ваъ, Ребби Вич я+. 11Ада гьикӀ хьайитӀани гъуьл гадарайтӀа, цӀийи кьилелай мад я гъуьлуьз техъфирай, я вичин гъуьлуьхъ галаз туьхкӀуьрай ва адан патав хъфирай. Вичин патай гъуьлни папахъ галаз чара хьана кӀандач+. 12Амайбуруз за лугьузва, ибурни Реббидин Гафар ваъ, зибур я: стхайрикай садаз иман гвачир паб аватӀа ва папаз гъуьлуьхъ галаз уьмуьр тухуз кӀанзаватӀа, итим чара хьун лазим туш. 13И кар иман гвачир гъуьл авай папазни талукь я: гъуьлуьз папахъ галаз уьмуьр тухуз кӀанзаватӀа, паб чара хьун лазим туш. 14ГьикӀ лагьайтӀа, иман гвачир гъуьл – имандал алай папалди ва иман гвачир паб иман гвай гъуьлелди Аллагьдиз талукь жезва. ТахьайтӀа куь аялар михьи жедачир, амма и саягъда абур пак я.

15Иман гвачирдаз чара жез кӀанзаватӀа, къуй чара хьурай. Ихьтин береда стхади ва я ваха чеб кутӀуннавайбур яз гьисс тавурай. Аллагьди чаз ислягьвилелди уьмуьр твах лагьанва. 16Вуна ви гъуьл хилас ийидани-ийидачни ваз гьикӀ чир хьурай, я паб? Вунани ви паб хилас ийидани-ийидачни ваз гьикӀ чир хьурай, я гъуьл+?

17Къуй гьар сада Аллагьдиз кӀанзавай саягъда вичин уьмуьр тухурай, Аллагьди вичиз гьихьтинди яз эвернаватӀа гьахьтинди яз амукьрай. И къайда за вири иманийрин кӀватӀалра тун эмирзава. 18Вичиз эверай чӀавуз вуж суьннет авунватӀа, ада и кар чуьнуьхун лазим туш. Низ суьннет тавунмаз эвер ганватӀа, къуй ада вич суьннет ийиз тагурай+. 19Суьннет авунихъни тавунихъ са метлебни авач, кьилинди инсанди Аллагьдин эмирар кьилиз акъудун я+. 20Къуй гьар сад вичиз Аллагьди эверай вахтунда гьихьтинди тиртӀа гьа саягъда амукьрай. 21Аллагьди ваз эверайла вун лукӀ тиртӀа, къуй и карди вун перт тавурай, амма ваз азадвал къачудай мумкинвал аватӀа, адакай менфят къачу. 22Вучиз лагьайтӀа Аллагьди эвернавай лукӀ – ам Реббиди азаднавайди я, гьа саягъда Аллагьди азад яз эвернавайди Месигьдин лукӀ я+. 23Куьн багьа къимет гана къачунва, гьакӀ хьайила квекай инсанрин лукӀар жемир+. 24Стхаяр-вахар, къуй гьар сад вичиз Аллагьди эверайла гьи саягъда авайтӀа, гьа саягъда аваз амукьрай.

25Аллагьдин патай мехъер тавунвайбуруз талукь эмирар заз авач, амма, Аллагьдин регьимдалди ихтибар къачур за жуван фикир лугьузва:+
26алай четин чӀавуз за куьн субай яз амукьун хъсан яз гьисабзава. 27Вуна паб гъанватӀа, чара жез алахъмир. Вуна паб гъанвачтӀа, папахъ къекъвемир. 28Амма вуна паб гъайитӀани, им гунагь жедач; руш гъуьлуьз фейитӀа, имни гунагь жедач. Анжах мехъер ийизвайбурун уьмуьрда цӀийи четинвилер пайда жеда, заз куьн гьабурукай хуьз кӀандай. 29Маса гафаралди, стхаяр-вахар, заз квез лугьуз кӀанзава хьи, вахт лап тӀимил ама, къуй и вахтунда мехъер авунвайбуру мехъер тавунвайбуру хьиз, 30хажалат чӀугвазвайбуру хажалат чӀугван тийизвайбуру хьиз, шадвалзавайбуру шадвал тийизвайбуру хьиз, шей-шуьй къачузвайбуру чпи затӀни къачун тийизвайбуру хьиз тухурай+. 31Са гафуналди, и дуьньядиз хас крарал алахъзавайбур а крарилай гъейри маса кӀвалахар амачир хьиз эгечӀ тавурай. Вучиз лагьайтӀа, гилан шикилда авай дуьнья и мукьвара тахьай мисал жеда+.

32Квез са жуьредин къайгъуярни залан тахьана кӀанда заз. Паб тагъанвай касди Реббидин крарин къайгъу чӀугвада, Реббидиз кӀандайвал ийида+. 33Паб гъанвайда и дуьньядин крарин къайгъу чӀугвада, папаз кӀандайвал ийида. 34Гъуьл амачир паб ва я субай руш Реббидин крарихъ гелкъведа, абур бедендалди ва руьгьдалди чеб Аллагьдиз бахш ийиз алахъда, амма гъуьлуьк квай папа гьар йикъан крарин къайгъу чӀугвада ва гъуьлуьз кӀандайвал ийиз жеда. 35За и гафар квез са квелди ятӀани кьадар эцигун паталди ваъ, куь хийирдиз лугьузвайди я. Заз кӀанзавайди куьне Реббидиз яргъал тевгьена лайихдаказ датӀана къуллугъ авун я.

36Ни вич вичин лишан кутунвай рушав лайих тушир саягъда эгечӀзаваз гьисабзаватӀа, ва адавай вичин гьашер гьиссер кьаз жезвачтӀа, къуй ада вичиз кӀандайвал авурай. Гунагь жедач, къуй абуру мехъер авурай. 37Амма инсанди паб гъидач лагьана кӀевелай кьетӀнаватӀа, ам садани мажбур ийизвачтӀа, адавай вич кьаз жезватӀа, лишан кутунвай рушак кягъ тавун вичин рикӀяй къетӀ авуналди, ада вич хъсандаказ тухуда. 38Гьа икӀ, ни вичин лишан кутунвай руш гъизватӀа, ада вич хъсандаказ тухузва, паб тегъизвайда вич гьадалайни хъсандиз тухузва+.

39Паб уьмуьрлух вичин гъуьлуьхъ галкӀанва, анжах адан гъуьл рагьметдиз фейи чӀавуз адавай азаддаказ вичиз кӀандайдаз гъуьлуьз хъфиз жеда; кьилинди – а кас Реббидиз талукьди хьурай+. 40Амма зи фикирдалди гъуьлуьз техъфейтӀа, адаз генани гзаф бахт жеда. Заз чиз, закни Аллагьдин Руьгь ква.

8

Бутриз къурбанд авунвай тӀуьникай

8^1Гила бутриз къурбанд авунвай тӀуьнрин месэладикай. Чаз виридаз чирвал авайди чаз раиж я, амма чирвили инсанрин кьама ял твада, муьгьуьббатди несигьат гуда+. 2Вичиз са вуч ятӀани чизва лугьуз фикирзавайдаз гьакъикъатда гьеле лазим тир саягъда чизвач+. 3Амма Аллагьдиз Вич низ кӀанзаватӀа чир хьанва+.

4Гьа икӀ, бутриз къурбанд авунвай тӀуьнрикай. Чаз малум я хьи, дуьньяда чпиз икрамзавай бутар са затӀарни туш, ва са Аллагьдилай гъейри масад авач+. 5Чпел «аллагьар» тӀвар алайбур аватӀани, кӀандатӀа абур цава хьурай, кӀандатӀа чилел – рикӀивайни жуьреба-жуьре «аллагьар» ва «агъаяр» гзаф ава, – 6амма чун паталди авайди анжах са Аллагь Буба я, чун вири Гьадалай я, Гьам паталди чна уьмуьр тухузва ва анжах са Ребби Иса Месигь я, Гьадалдини вири арадал атана ва Гьадалди чна уьмуьр къачуна+. 7Амма виридаз и кар малум туш. Бязибур икьван чӀавалди бутрив акьван вердиш хьанва хьи, абуру ахьтин тӀуьн недайла, абуру адакай къурбандриз ганвай тӀуьникай хьиз фикирзава. Гьа береда абурун зайиф вижданди абуруз чеб михьибур туширди лугьузва+. 8Амма тӀуьни Аллагьдиз мукьва жез куьмекзавайди туш. Чна са затӀ нен тийиз хьайитӀа, чаз пис жезвач, чна нез хьайитӀани, чаз хъсан жезвач+. 9ЯтӀани, килиг, тӀуьн хкягъунин жигьетдай куь азадвал зайифбур патал кӀвач галкӀидай къван жедайвал тахьурай. 10Вучиз лагьайтӀа садаз, ваз и чирвал аваз, вуна бутриз ибадат ийизвай кӀвале нез акуртӀа, ви гуьгъуьналлаз зайиф виждан авай гьадавни бутриз къурбанд авунвай тӀуьн нез тадачни+? 11Гьа икӀ ви чирвили вичин паталай Месигь кьейи зайиф стха-вах телефда+. 12И саягъда стхайрин-вахарин аксина гунагьар ийиз ва абурун зайиф виждандал хер ийиз, куьне Месигьдин аксина гунагьар ийизва. 13Гьавиляй, зи тӀуьниз килигна зи стхади-ваха гунагь ийизватӀа, за як гьич тӀуьн тавун хъсан жеда – идалди стхадив-вахавни гунагь ийиз тун тавун патал+.

9

Иса Месигьдин илчи яз,

Павела вич масадбур патал муьтӀуьгъарун

9^1Зун азад тушни кьван? Зун илчи тушни бес? Заз чи Ребби Иса акуначни бес? Реббидин жигьетдай куьн арадиз атун зи кар тушни кьван+? 2Масадбур патал зун илчи туштӀани, куьн паталди зун илчи я! Куьн Реббидихъ галаз хьун зи илчивал тестикь авун я.

3Зун айибзавайбуруз зи суалар ихьтинбур жеда. 4Чаз недайдини хъвадайди кьабулдай ихтияр авачни бес+? 5Муькуь илчийри, Реббидин стхайри ва Кифади хьиз, жувахъ галаз имандаллай жуван пабни тухудай ихтияр чаз авачни кьван+? 6Я тахьайтӀа жуваз недайди гъилиз гъун лазим тирбур анжах зунни Барнаба яни+? 7Вичин аскервилин къуллугъдихъ галаз алакъада авай харжар гьи аскерди ийизва кьван? ЦипицӀбагъ кутуна, ахпа анай ципицӀар тинедайди вуж я? Нехир хуьз, адакай нек тахъвадайди вуж я+? 8Ибур за анжах инсандиз хас кьатӀунрай лугьузвай гафар яни кьван? Къанундини гьадакай лугьузвачни бес? 9ГьикӀ лагьайтӀа, Мусадин Къанунда кхьенва: «Юг гатазвай яцран сив кӀевмир»+. Аллагьдин фикирда авайди яц яни+? 10Им Ада чакай лугьузвачни мегер! Гьелбетда, чун паталди икӀ кхьенва: «Цан цазвайда цан цана кӀанда, юг гатазвайда юг гатана кӀанда ва гьарда бегьердикай вичин пай къачуда лагьана умудна кӀанда»+. 11Чна куь арадиз руьгьани тум вегьенватӀа, чна квелай агьвал галай бегьер къачуртӀа, им кьадардилай артухан кар жезвани кьван+? 12Масадбуруз куь патай куьмек кӀан жедай ихтияр аватӀа, чаз гьабурулайни гзаф ихтияр ава.

ЯтӀани чна и ихтиярдикай менфят къачуначир, Месигьдин Шад Хабар чи патай са манийвални авачиз чукӀун патал, чун вири эхиз гьазур я. 13Ни Аллагьдин КӀвале ибадат ийизватӀа, гьадаз кьил хуьн патал лазим затӀар Аллагьдин КӀвале агакьзавайди квез чизвачни кьван? Ни къурбангандив ибадат ийизватӀа, гьадаз къурбанд авунвайдакай пай къвезвайди квез чизвачни кьван+? 14Гьа икӀ Реббиди ни Шад Хабардикай муштулухар гузватӀа, адаз и кардай лазим затӀарни гурай лагьана эмирни авунва+. 15Амма за и ихтияррикай садакайни менфят къачунач, гилани за куьне заз гьахьтин куьмек гун паталди кхьизвайди туш. Тариф квадарунилай заз кьейитӀа хъсан я+. 16За Шад Хабардикай муштулухар гузва лугьуз дамахарзавач, им зи буржи я, за Шад Хабардикай муштулухар гун техъйиз хьайитӀа, заз жедайди гуж я!+
17За и кар жува хкяна ийизвайди тиртӀа, завай и кардай къазанжини къачуз жедай, амма и кар за жуван буржи яз ийизва, вучиз лагьайтӀа и тапшуругъ заз Аллагьди ганва+. 18Зи къазанжи куькай ибарат я? Ам адакай ибарат я хьи, Шад Хабардикай муштулухар гуз, за и кар гьакъи авачиз ийизва ва заз Шад Хабар гуникай за са менфятни къачузвач+.

19Зун виридакай азад ятӀани, жезмай кьван гзаф инсанар Аллагьдихъ элкъуьрун патал за жувакай вирибурун лукӀ авунва+. 20Чувудар желб авун патал, закай чувудар патал чувуд хьтинди хьана. Зун Къанундик квачирди ятӀани, Къанундик квайбур патал зун Къанундал амалзавайди яз хьана+. 21Зун Месигьдин къанундик хьун себеб яз Аллагьдин къанундикай зун азад туштӀани, Къанун авачирбур Аллагьдихъ элкъуьрун патал закай абуруз Къанун авачир хьтинди хьана+. 22Зайифбурни чӀалал гъидайвал, закай зайифбур патал зайифди хьанва. Гьич тахьайтӀа, са кьадар кьванбур хьайитӀани хиласун патал, закай вири патал вири хьана+. 23И вири крар за Шад Хабардин хатурдай ва адан хийир-дуьаяр къачун патал ийизвайди я.

24Квез чизвачни кьван: звер авунин акъажунра иштиракзавайбур гзаф, амма гъалибдар сад жеда? Гьавиляй савкьват къачуз жедайвал звер ая+. 25Гьар са иштиракзавайда акъажунриз гьазур жезвай чӀавуз вири затӀарилай гъил къачуда, икӀ ада пуч жедай таж къачун патал ийизва. Чун лагьайтӀа, пуч тежедай тажунихъ физ алахъзава+. 26Гьавиляй за макьсад авачиз зверзавач ва гьава гъутарив язавач. 27Ваъ, масадбуруз Шад Хабардикай муштулухар гудай чӀавуз зун жуван дережадай вегьин тавун патал, за жуван беден лигимарзава ва за ам жуваз табий ийизва.

10

Исраилдин тарихдай тарсар

10^1Стхаяр-вахар, заз чи вири бан-бубаяр циферик кваз хьайидакай ва гьуьляй тӀуз фейидакай куьн са хабарни авачиз таз кӀанзавач+. 2Циферани гьуьле абурув виридав Мусадиз талукьбур яз цик акахьун къачуз тунай. 3Абуру вирида цаварилай атай гьа са тӀуьн незвай+
4ва гьа са хъвадайди хъвазвай. Абуру чпихъ галаз къвезвай Руьгьдин гьа са рагай хъвазвай, гьа раг Месигь тир. 5Амма абурукай гзафбуруз Аллагьди майил ийизвачир ва эхирни абурун мейитар кьурум тирвал чкӀанай+.

6Им чаз виридаз чешне я: чна, абуру тӀалабайвал, писвал тӀалабна кӀандач+. 7Каламда: «Халкь нез-хъваз ацукьна, гуьгъуьнлайни къугъунариз къарагъна»+, – кхьенвайвал, абурукай бязибуру авур хьиз, бутриз икрам ийимир+. 8Абурукай бязибуру авур хьиз, чнани явавал тийин, гьа явавили са юкъуз къанни пуд агъзур кас рекьидайвал авунай+. 9Гуьгъуьнлай гъуьлягъри кӀасна кьейи абуру авур саягъда тежедайвал, чна Месигь синагъ тийин+. 10Абурукай бязибуру хьиз, наразивални ийимир, гьавиляй терг ийидай малаикди абур кьенай+.

11И крар абурун кьилел чешне яз атанай. Им эхирзаманда авай чун патал тагьким яз кхьенва+. 12ГьакӀ хьайила, са низ ятӀани вич мягькемдиз акъвазнавайди хьиз аватӀа, къуй ам вич ярх тахьун патал мукъаят хьурай!+
13Квел икьван чӀавалди ацалтзавай вири четинвилер инсанрал гьалтзавай адетдин синагъар хьунилай гъейри маса затӀ туш. Куьн кьадардилай артух синагъ авуниз Аллагьди рехъ гудач, Ада вичи гайи гафуниз вафа хуьзва. Квевай а четинвал эхиз хьун патал, куь кьилел четинвал атай чӀавуз Ада квез ам алуддай рехъни къалурзава+.

14Гьавиляй, зи играмибур, бутриз икрам авуникай кьил къакъуд+. 15За квез акьул авай инсанриз хьиз лугьузва, веревирд куьне ая. 16Чна хийир-дуьа ийизвай мубарак сукӀради чун Месигьдин Ивидиз шерик ийизвачни кьван? Чна атӀузвай фа чун Месигьдин Бедендиз шерик ийизвачни кьван+?

17Фу сад тир хьиз, чунни, гзаф ятӀани, са беден я, вучиз лагьайтӀа сад тир фа чи пайни ава+.

18Исраилдин халкьдиз килиг: къурбанд авунвайди незвайбур вири са къурбангандиз шерик жезвачни+? 19За лугьузвани кьван: бутдихъ ва я къурбанддиз акъуднавайдахъ са гьихьтин ятӀани метлеб ава+? 20Гьелбетда, ваъ, амма кар ана ава хьи, мажусийри чпин къурбандар гуналди, абур Аллагьдиз ваъ, чӀуру жинерриз къурбанд ийизва. Амма заз куьн жинеррихъ галаз алакъада хьана кӀанзавач+. 21Квевай гьа са вахтунда Реббидин сукӀрадайни жинеррин сукӀрадай хъваз жедач, гьа са вахтунда Реббидин суфрадилай ва жинеррин суфрадилай нез жедач+. 22Ва я чна Аллагьдик хъилен цӀай кутазва лагьана фикирзавани? Чаз Адалай гзаф къуват гвайди авани кьван+?

Вири Аллагьдин баркалла паталди я

23Куьне лугьузва: «Вири ихтиярар ава». Амма виридакай хийир авач. «Вири ихтиярар ава», амма вирида са вуч ятӀа арадал гъуниз къуллугъзавач+. 24Къуй садни жуваз кӀандайвал ийиз алахъ тавурай, амма масадбурун хийирдихъ гелкъуьрай+.

25Базардал маса гузвай вири як, ам гьинай атанватӀа чир тавуна, рикӀин секинвилив неъ,+
26вучиз лагьайтӀа

«чил ва чилел алай кьван вири

Реббидинди я».

27Иман гвачир касди квез фу нез эверай чкадиз квез физ кӀан хьайитӀа, квез теклифзавай кьван вири затӀар, жузунар тавуна, рикӀин секинвиливди неъ+. 28Амма квез ихьтин чӀавуз «Им къурбанддин як я», – лугьуз хьайитӀа, квез икӀ лагьай касдин ва виждандин секинвилин хатурдай ам немир – 29зи фикирда авайди ви хсуси виждан ваъ, маса касдин виждан я. Вучиз зи азадвал чарадан вижданди айибдайвал жеда кьван? 30За Аллагьдиз шукур ийиз незватӀа, а тӀуьн себеб яз зун вучиз айиб авурай кьван+?

31Гьа икӀ, куьне вуч ийиз хьайитӀани, нез ва хъваз хьайитӀани, Аллагьдиз шукур ийидайвал ая+. 32Сад паталдини кӀвач галкӀидай къван жемир – я чувудар паталди, я муькуьбур паталди, я Аллагьдин иманийрин кӀватӀал паталди+. 33За хьиз, вирибуруз вири крара абур рази жедайвал ая. Зун жуван хийирдихъ ваъ, гзафбур хилас хьун патал, гьабурун хийирдихъ къекъвезва+.

11

11^1За Месигьдилай чешне къачузвайвал, куьнени залай чешне къачу+.

Аллагьдиз ибадат ийидай чӀавуз жува жув тухуникай

2Вири крара куьне зун рикӀел хуьнал ва куьне куьн за квез гайи адетдив кьадайвал тухунай за куь тарифзава. 3Заз квез чир хьана кӀанзава хьи, гьар са итимдин кьил Месигь я, гьар са папан кьил – адан гъуьл я, Месигьдин кьил Аллагь я+. 4Итимди кьилел алаз дуьа ва я пайгъамбарвал ийизватӀа, ада вичин кьил абурдай вегьизва. 5Папани кьил кӀев тавуна дуьа ва я пайгъамбарвал ийизватӀа, гьадани вичин кьил абурдай вегьизва. Им ада вичин кьил твана лагьай чӀал я+. 6Папа кьил кӀевзавачтӀа, къуй ада михьиз вичин чӀарар турай. Папа кьил тун ва я чӀарар атӀун беябурвал яз гьисабзаватӀа, къуй ада кьил кӀеврай+. 7Итимди вичин кьил кӀевна кӀандач, гьикӀ лагьайтӀа, ам Аллагьдин къамат ва Адан баркалла я. Паб лагьайтӀа, вичин гъуьлуьн баркалла я+.

8Итим папалай ваъ, паб итимдилай хьанвайди я+. 9Итим паб патал ваъ, паб итим патал халкь авунвайди я+. 10Гьавиляй малаикрин хатурдай папан кьилел гьукумдин лишан хьана кӀанда.

11ЯтӀани Реббидин вилик я паб, я итим сад садалай аслу тушиз жедач,+
12вучиз лагьайтӀа паб итимдилай хьайивал, итимни папа ханва, амма вири Аллагьди халкьнава. 13Куьне фагьума, папаз кьилел алачиз дуьа авун кутугнавани кьван? 14Итимди яргъи чӀарар тазватӀа, им ам патал беябурвал я, чаз ацукьуни-къарагъуни гьакӀ лугьузвачни кьван? 15Гьа са вахтунда паб патал яргъи чӀарар абур я. ГьикӀ лагьайтӀа, папаз яргъи чӀарар шаршавдин чкадал ганва+. 16Са низ ятӀани захъ галаз и кардин паталай гьуьжет ийиз кӀанзаватӀа, заз гьасятда адаз лугьуз кӀанзава: я чаз, я Аллагьдин иманийрин муькуь кӀватӀалриз маса адет авач.

Реббидин суфра кутун

17И тагькимар гуналди, за куь тариф ийизвач лугьуз кӀанзава заз, вучиз лагьайтӀа куьн санал кӀватӀ хьунри хийирдилай гзаф зарар гъизва. 18Сад лагьайди, куьн иманийрин кӀватӀал хьиз, санал кӀватӀ жезвай берейра куьн пайи-паяр жезва лугьуз ван хьана заз. Са патахъай зун и ванерин чӀалахъни жезва+. 19Куь арадавай фикиррин чаравални квекай вуж синагъра мягькем ятӀа къалурун патал хьун лазим я+. 20Амма санал кӀватӀ жезвай берейра куьне ийизвай крариз Реббидин суфра кутунин карда иштиракун я сакӀани лугьуз жедач. 21Куьне гьар сада жува гъанвайди незва, гьакӀ садбур гишила амукьзава, муькуьбуру сархуш жедалди хъвазва. 22ТӀуьн-хъун паталди квез жуван кӀвалер авачни? Им Аллагьдин иманийрин кӀватӀал беябур авун ва чпиз недай затӀни авачирбур русвагь авун тушни кьван? За квез вуч лугьун? И кардай куь тариф ийидани? Гьелбетда, ваъ! 23ГьикӀ лагьайтӀа, за Реббидивай Вичивай кьабулна, квев агакьарна хьи, Иса Месигь маса гайи йифиз Ада фу гъиле кьуна+
24ва ризкьи гудай дуьада шукурна, фу чӀук-чӀук авуна ихьтин гафар лагьана: «Им куь паталай гузвай Зи Беден я. Зун рикӀел хкиз гьа икӀ ая»+. 25Нянин тӀуьнилай кьулухъ Ада сукӀра гъиле кьуна, дуьа авуна ва лагьана: «И сукӀра Зи Ивидалди кутӀуннавай цӀийи Икьрар я. Гьар гъилера Зун рикӀел хкун патал хъвадайла, гьа икӀ ая»+. 26Вучиз лагьайтӀа гьар гъилера и фу недайла ва и сукӀрадай хъвадайла, куьне Ребби хкведалди Адан кьиникьикай шагьидвалда.

27Гьа икӀ, кутуг тавур саягъда фу незватӀа ва сукӀрадай хъвазватӀа, ада Реббидин Бедендин ва Ивидин аксина гунагь ийизва+. 28Фу недалди ва сукӀрадай хъвадалди вилик инсанди вичи вич чиррай, 29вучиз лагьайтӀа Реббидин Бедендин метлеб кьатӀун тавуна незвай ва хъвазвай гьар сада вичиз кар кьадайвал ийизва. 30Куь арада чандин жигьетдай зайифбур ва азарри кьунвайбур гзаф авайди, гьатта рагьметдизни фенвайбур тӀимил тахьун гьавиляй я. 31Чна чун синагъ ийизвайтӀа, Аллагьди чи дуван ийидачир. 32Амма чи дуван Реббиди ийизвайла, чаз амай дуьньядихъ галаз санал кар атӀун патал, чаз тербия яз жаза гузва.

33Гьа икӀ, стхаяр-вахар, куьн санал нез кӀватӀ жедайла, сада сад вилив хуьх. 34Куь кӀватӀ хьунухьрай куь дуван тийидайвал, низ гишин ятӀа, къуй ада кӀвале тӀуьрай.

Зун куь патав атайла, за амай крарни гуьнгуьна твада.

12

Руьгь – сад, паяр – гзаф

12^1Гила, стхаяр-вахар, ша чун Руьгьдин паярикай рахан. Заз куьн абурукай хабар авачиз амукьна кӀанзавач+. 2Куьн мажусияр тир чӀавуз квез са куь ятӀани лал бутар галайнихъ рум гайиди куь рикӀел алама+. 3Гьавиляй гъавурда акьукь: Аллагьдин Руьгьди гьевес кутунваз рахазвай садани «Исадиз лянет хьурай», – лугьудач, ва садани «Иса Ребби я», – лагьана хиве кьадач, икӀ лугьун патал адак Пак Руьгьди гьевес кутун тавуртӀа+.

4Паяр гьар жуьрединбур ава, амма Руьгь гьа сад я+. 5Везифаярни гьар жуьрединбур ава, амма Ребби гьа сад я+. 6Гьерекатар гьар жуьрединбур ава, амма абур гьа са Аллагьди арадал гъизва+.

7Руьгь гьар садаз уртах кардин хийир патал винел акъатзава. 8Садаз Руьгьди акьул квай ихтилатар авун гузва; муькуьдаз гьа Руьгьди чирвал агакьарун гузва; 9са низ ятӀани гьа Руьгьди кьетӀен иман гузва; са низ ятӀани гьа Руьгьди дири хъхьунин паяр гузва+. 10Садаз аламатдин таъсир квай къуватар, муькуьдаз пайгъамбарвилер, пуд лагьайдаз Руьгьдилай вуч атанва-атанвач чара ийидай алакьун гузва; са масадаз течир жуьреба-жуьре чӀалар ганва, амма са низ ятӀани гьа чӀаларал лагьанвай гафарин мана ачухардай алакьун ганва+. 11Ибур вири гьа са Руьгьдин гьерекатар я, Ада Вичиз кӀандайвал гьар садаз Вичин пай гузва.

Беден – сад, адан паяр – гзаф

12Беден гзаф паярикай ибарат тирвал, абур санал хьуни са беден тешкилзавайвал, Месигьни гьакӀ я+. 13Чакай са Беден хьун патал, чун вири са Руьгьда туна, кӀандатӀа чун чувудар ва я муькуьбур хьурай, лукӀар ва я азадбур хьурай, чна гьа са Руьгьдикай хъванва+. 14ГьикӀ лагьайтӀа, беденни гьа са паюникай ваъ, гзафбурукай ибарат хьанва. 15КӀвачи «Зун бедендиз талукь туш, вучиз лагьайтӀа зун гъил туш!» – лагьайтӀа, гьавиляй тушни кӀвач бедендин пай тирди? 16Япу «Зун вил туш, ва гьавиляй зун бедендиз талукь туш!» – лагьайтӀа, гьавиляй тушни яб бедендин пай тирди? 17Вири беден са виликай ибарат тиртӀа, бес чаз гьикӀ ван къведай? Вири беден са япукай ибарат тиртӀа, ни гьикӀ къведай? 18Амма Аллагьди Адаз Вичиз кӀандайвал бедендин гьар са паюниз вичин ийидай кӀвалах гана. 19Тамамдиз анжах са паюникай ибарат жезвайтӀа, бедендин гьал гьикӀ жедай? 20ГьакӀ хьайила, бедендин паяр гзаф я, амма вирида са беден арадал гъизва. 21Виливайни гъилиз лугьуз жедач: «Вун заз герек авач!» Кьиливай кӀвачериз лугьуз жедач: «Куьн заз герек авач!». 22Аксина, чаз чеб амайбурулай зайиф яз аквазвай паяр гьакъикъатда виридалайни гзаф лазимбур жезва. 23Чи фикирдалди чпиз са акьван гьуьрметун лайих тушир паярин къайгъу чна мадни гзаф чӀугвазва. Абурдив кьан тийизвай паяр чна мукьуфдивди кӀевирзава, 24абурдив кьазвай паяр патал и кар авун герек туш. Амма Аллагьди беден а саягъда туькӀуьрнава ва и кар чи кьиле тунва хьи, чна бедендин абурдив кьан тийизвай паярин къайгъу гзаф чӀугвадайвал, 25беден пайи-паяр тежедайвал, амма сада садан къайгъу сад хьиз чӀугвадайвал авунва. 26Са паюниз азият жезватӀа, адахъ галаз амайбурузни азият жезва, са паюнин тариф ийизватӀа, адахъ галаз амайбурни шад жезва+.

27Гьа икӀ куьн Месигьдин Беден я, квекай гьар сад са пай я+. 28Иманийрин кӀватӀалда Аллагьди сад лагьайбур илчияр яз, кьвед лагьайбур пайгъамбарар яз, пуд лагьайбурни муаллимар яз тайинарнава. Ада садбуруз аламатар къалурдай къуват ганва, муькуьбуруз дири хъийидай алакьун пай яз ганва, садбуруз муьгьтежбуруз куьмек гун пай яз ганва, муькуьбуруз идара авун пай яз ганва, бязибуруз течир жуьреба-жуьре чӀалар ганва+. 29Вири илчияр яни мегер? Вири пайгъамбарар яни кьван? Вири муаллимар яни кьван? Вирида аламатар ийизвани? 30Дири хъийидай пай виридаз ганвани кьван? Течир чӀаларалди вири рахазвани? И чӀаларин мана ачухариз виридалай алакьдани кьван? 31Куьн гьабурулайни важиб авай паяр къачуз алахъзава.

Амма за квез виридалайни хъсан рехъ къалурда+.

13

Муьгьуьббатдикай тарифдин мани

13^1Завай инсанрин ва малаикрин чӀаларалди рахаз жезватӀа, амма захъ муьгьуьббат авачтӀа, зун ванзавай буьруьнж ва я зигърингъарзавай литаврияр хьунилай гъейри маса затӀ туш. 2Заз пайгъамбарвилин пай ганватӀа ва заз вири сирер чизватӀа, заз вири чирвилер ганватӀа ва захъ дагълар чкадилай юзурдай иман аватӀа, амма муьгьуьббат авачтӀа, зун са затӀни туш+. 3За жуван эменни пай авуртӀани ва жуван беден цӀуз вегьейтӀани, амма захъ муьгьуьббат авачтӀа, за жува жув къурбанд авуни заз са хийирни гудач.

4Муьгьуьббатдихъ сабур ава, ам къени я, ада пехилвалдач ва вичи вичин тарифардач, ада кьама ялар твадач, 5адалай векъи жез алакьдач, ам вичин хийирдихъ гелкъведач, ам туьнт жедач ва ада писвал рикӀел хуьдач. 6Ам гьахъ тахьунал шад жедач, амма гьакъикъатдал шад жеда. 7Ада вири тахсирар тахьай гьисаб ийида, виридан чӀалахъ жеда, виридак умуд кутада, вири эхда.

8Муьгьуьббат са чӀавузни акьалтӀдач. Пайгъамбарвилер куьтягь жеда, течир чӀалар кис жеда, чирвилер куьтягь жеда. 9Вучиз лагьайтӀа, чи чирвилер тамамбур туш, ва чи пайгъамбарвилерни са кьадардинбур я. 10Тамамвал алукьайла, гьа чӀавуз бегьем тушир вири крар куьтягь жеда. 11Аял тир чӀавуз зун аял хьиз рахазвай, фикирни аялди хьиз, веревирдни аялди хьиз ийизвай. Амма зун чӀехи хьайила, за жуван аялвилин хесетрал эхир эцигна+. 12Чаз исятда, рагъул гуьзгуьдай хъен аквадайди хьиз, какахьна аквазва. А чӀавуз лагьайтӀа, чаз чин чинал аквада. Исятда заз чизвайди са кьадар я, ахпа лагьайтӀа, заз, зун Аллагьдиз гьикӀ чизватӀа, гьакӀ тамамдиз чир жеда+.

13Гьа икӀ, амукьзавайди и пуд затӀ я: иман, умуд ва муьгьуьббат, абурукайни виридалай чӀехиди муьгьуьббат я.

14

Пайгъамбарвал ва течир чӀаларал рахун

14^1Муьгьуьббатдин рекье хьухь, Руьгьдин паяр къачуз алахъ, иллаки пайгъамбарвал ийиз хьунин пай+. 2Вуж вичиз течир чӀалал рахазватӀа, ам инсанрихъ галаз ваъ, Аллагьдихъ галаз рахазва, вучиз лагьайтӀа, адан гъавурда садни акьазвач, ада руьгьдалди сирер лугьузва. 3Амма пайгъамбарвал ийизвайда инсанриз, абуруз несигьат яз, кӀубанарун яз ва сабур гун яз лугьузва. 4Течир чӀалал рахазвайди анжах са вичиз несигьат гуз рахазва, амма пайгъамбарвал ийизвайди иманийрин кӀватӀалдиз несигьат гуз рахазва. 5Заз куьн вири течир чӀаларал раханайтӀа кӀандай, амма куьне пайгъамбарвал авунайтӀа мадни хъсан жедай. Течир чӀаларал рахазвайда вичин рахунрин мана ачухарзавай ва адалди иманийрин кӀватӀалдиз несигьат гузвай дуьшуьшар квачиз, течир чӀаларал рахазвайдалай пайгъамбар вине я+. 6Стхаяр-вахар, зун куь патав атана течир чӀаларал рахаз хьайитӀа, зи гафара я керемат, я чирвал, я пайгъамбарвал, я несигьат авачиз хьайитӀа, за квез вуч хийир гуда? 7Ша чна мисал яз чан алачир ван акъудзавай алатар тир кфил ва я арфа къачун. Абурал, ванер сад садавай чара тежез, макьамар ягъиз хьайитӀа, квез макьам гьа алатралди язавайди гьикӀ чир хьурай? 8Къаргъуди кьил акъатдайвал тайин хабар-ишара ягъ тавуртӀа, женгиниз вуж гьазур жеда+? 9Куь арадани гьакӀ я. Куьне мецелди, кьил акъатдайвал, атӀуз-атӀуз течир чӀалал гафар лугьуз тахьайтӀа, куьне вуч лугьузватӀа инсан гьикӀ гъавурда акьурай? Куьне лагьай гафар гару тухуда. 10Дуьньяда жуьреба-жуьре чӀалар гзаф ава, ва абурухъ гьардахъ вичин мана ава. 11Заз лугьузвай гафарин мана чизвачтӀа, зав рахазвайдан гъавурда зун акьадач ва гьамни зи гъавурда акьадач. 12Куь арадани гьакӀ я. Квез квехъ Руьгьдин паяр хьана кӀанзаватӀа, абур квехъ булвилелди жедайвал ая, амма иманийрин кӀватӀалдиз хийир жедайвал хьурай.

13Гьавиляй течир чӀалал рахазвайда вичиз мана ачухарунин пай хьун патал дуьа авурай. 14Зун течир чӀалал рахадай чӀавуз зи руьгьди дуьа ийизва, амма акьул и кардик квач ва идакай масабуруз са хийирни авач. 15ГьакӀ хьайила за вуч ийин? Заз руьгьдалдини дуьа ийиз, акьулдалдини дуьа ийиз кӀанзава. Заз руьгьдалдини мани лугьуз, акьулдалдини мани лугьуз кӀанзава+. 16Вуна руьгьдалди Аллагьдиз шукур ийизватӀа, чӀал течирдавай «амин» гьикӀ лугьуз жеда? Вучиз лагьайтӀа, вуна вуч лугьузватӀа ам гъавурда акьадач!+
17Вавай Аллагьдиз хъсандаказ шукурар ийиз жеда, амма и карди маса касдиз хийир гъидач.

18За жув течир чӀаларал квелай гзаф рахазва лугьуз Аллагьдиз шукур ийизва. 19Амма иманийрин кӀватӀалда, течир чӀалал цӀуд агъзурралди гафар лугьудалди, масадбуруз несигьат жедай, гъавурда акьадай анжах вад гаф лугьуз кӀанзава заз.

20Стхаяр ва вахар, акьулдалди аялар жемир. Писвилин рекьяй аялар хьиз, амма акьулдалди чӀехибур яз хьухь+.

21Къанунда Реббиди лагьанва:

«Чара чӀаларал рахазвай инсанрин куьмекдалди,
патан чилин эгьлийрин мецералди
Зун рахада и халкьдив,
амма гьа чӀавузни абуру Заз яб гудач».

22Гьа икӀ течир чӀалар иманияр паталди ваъ, иман гвачирбур паталди ишараяр я. Пайгъамбарвал авун иман гвачирбур паталди ваъ, иманияр паталди я+. 23Гьавиляй, вири иманийрин кӀватӀал кӀватӀ хьана течир чӀаларалди рахаз хьайитӀа, наши ва иман гвачир ксар атайтӀа, абуру куь акьул фенва лугьудачни+? 24Амма вирида пайгъамбарвал ийидай чӀавуз иман гвачирди ва я нашиди атайтӀа, адан гунагьар винел акъудда, вирида ам айибда. 25Адан рикӀин вири чинебан ниятар винел акъатда, ва ада, чинихъди ярх хьана, Аллагьдиз икрамда ва ван алаз лугьуда: «Куь арада гьакъикъатдани Аллагь ава!»

Ибадат авунин къайда

26Вучда, стхаяр-вахар? Куьн санал кӀватӀ хьайи чӀавуз, квев гьар садав мани ва я чирвилин гаф, ва я керемат, ва я чӀал, ва я а чӀалал лагьайдан мана гватӀа, къуй им вири иманийрин кӀватӀалдиз несигьат яз хьурай+. 27Течир чӀалал рахадайбур аватӀа, къуй кьвед рахурай, гзаф хьайитӀа, пуд рахурай ва чебни нубат-нубатдалди, амма са касди гъавурда турай. 28Куь арада гъавурда твадай кас авачтӀа, иманийрин кӀватӀалда кисрай ва анжах вичизни Аллагьдиз лугьурай.

29Пайгъамбарарни кьвед ва я пуд рахурай, амайбуру чпиз ван хьайидакай веревирдер авурай+. 30КӀватӀ хьанвайбурукай са низ ятӀани керемат атайтӀа, къуй сифтедай рахазвайди кис хьурай. 31Квевай виридавай жуваз несигьат ва кӀубанвал къачуз хьун патал, квевай нубатдалди пайгъамбарвал ийиз жеда. 32Пайгъамбарривай чпин руьгь идара ийиз жеда, 33вучиз лагьайтӀа Аллагь къайда тахьунин ваъ, ислягьвилин Аллагь я.

Месигьдиз талукьбурун вири кӀватӀалра хьиз, 34папар ибадатдин вахтунда кис хьурай. Абуруз рахадай ихтияр авач, амма абур, Къанунди тӀалабзавайвал, табий хьурай+. 35Абуруз са вуч ятӀани чириз кӀанзаватӀа, и кардикай абуру кӀвале чпин гъуьлеривай хабар кьурай, вучиз лагьайтӀа иманийрин кӀватӀалда папаз рахун кутугнавач.

36Аллагьдин Гаф эвелни-эвел квелай атайди я ва я анжах квев агакьайди я лагьана фикирзавани куьне? 37Ни вич пайгъамбар ва я Руьгьдин инсан яз гьисабзаватӀа, за квез кхьизвайбур Реббидин Вичин тагькимар тирди хиве кьурай. 38Са ни ятӀани и кар кваз кьазвачтӀа, гьам вични кваз кьадач.

39Гьа икӀ, стхаяр-вахар, пайгъамбарвал авунихъ гьереката, амма течир чӀаларал рахунин вилик пад кьамир+. 40Амма вири кӀвалахар эдебдалди кьиле фирай ва къайдадив кьадайбур хьурай+.

15

Кьейибурал чан хтуникай

15^1Стхаяр-вахар, за квез муштулух гайи, куьне кьабулай ва вичелди куьн мягькем хьайи Шад Хабар за куь рикӀел хкизва. 2Куьн за квез муштулух яз гайидал кӀевиз акъвазайтӀа, куьн гьадалди хилас жеда, тахьайтӀа куь иман гьаваянди я+.

3Жува къачур виридалайни важиб тирди за квев вуганва: Каламра авайвал, Месигь чи гунагьрай кьенай+. 4Каламда авайвал Ам кучукнай ва кьейи пуд лагьай юкъуз чан хтанай. 5Ам Кифадиз акунай ва ахпа цӀикьвед тилмиздиз+. 6Идалай гуьгъуьниз Ам вад вишелайни гзаф стхайриз-вахариз гьа са вахтунда акунай. Абурукай гзафбурал чан алама, са бязибур рагьметдиз фенва. 7Са кьадар чӀавалай Ам Якьубаз акунай, ахпа гьакӀни вири илчийриз,+
8ва геж хьиз куь арадиз атай язух заз Ам виридалай гуьгъуьниз акунай+. 9Зун лагьайтӀа, илчийрикай виридалайни гъвечӀиди я ва гьатта илчидин тӀварцӀиз лайихни туш, вучиз лагьайтӀа зун Аллагьдин иманийрин кӀватӀалдин геле къекъвенай+. 10Амма Аллагьдин берекатди гайивал зун вуж ятӀа гьам я, Адан берекат зак нагьакьанди хьанач: за амайбурулай гзаф зегьмет чӀугуна, яни за ваъ, захъ галай Аллагьдин берекатди+. 11Ни муштулух гузватӀа са гафар я: за ва я абуру. Кьилинди куьн чна муштулух гузвайдан чӀалахъ хьунухь я.

12Лагь кван заз, Месигьдал кьейидалай кьулухъ чан хтана лугьуз муштулух гузватӀа, квекай са бязибуру гьикӀ лагьана кьейибурал чан хтун жедай кар туш лугьузвайди я+? 13Кьейибурал чан хтун авай кар туштӀа, Месигьдални чан хтанвач. 14Месигьдал чан хтанвачтӀа, чна муштулух гузвайдахъни чи имандихъ са манани авач. 15Гьа са чӀавуз чакай Аллагьдикай тапан шагьидвал ийизвайбур жезва, вучиз лагьайтӀа чна, кьейибурал чан хкиз тахьайтӀани, Аллагьди чан хкун тавур Месигьдал Ада чан хкана лугьуз шагьидвал авунай. 16ГьикӀ лагьайтӀа, кьейибурал чан хквезвачтӀа, Месигьдални чан хтаначир. 17Месигьдал чан хтанвачтӀа, чи иманни гьаваянди я, куь гунагьарни куь хиве ама+. 18АкӀ хьайила, Месигьдихъ ийизвай иман гваз рагьметдиз фейибурни телеф хьана+. 19Чна Месигьдик кутазвай умуд анжах са и уьмуьр паталди ятӀа, чун амай инсанрилайни гзаф язух гьалда ава.

20Амма Месигьдал гьакъикъатдани чан хтана! Адал рагьметдиз фейибурун арадай сифтегьанди яз чан хтанва+. 21И дуьньядиз ажал са касдалди гьикӀ атанатӀа, гьакӀ са Касдалди кьейидалай кьулухъ чан хтунни атана+. 22Вучиз лагьайтӀа Адамаз талукьбур вири гьикӀ рекьизватӀа, Месигьдиз талукь виридал гьакӀ чан хкведа. 23Гьардахъ вичин вяде ава: сифте Месигьдал чан хтана, ахпа, Ам мад пайда хьайила, Адаз талукьбурални чан хкведа+. 24Ада, гьар са гьакимвал ва гьукум ва къуват тергна, Пачагьлугъ Аллагь Бубадив вугай чӀавуз эхир заман алукьда+. 25Аллагьди вири душманар ярхарна Месигьдин кӀвачерик вегьидай вахт къведалди, Месигьди пачагьвал авуна кӀанда+. 26Тергна алуддай эхиримжи душман ажал я. 27Аллагьди Каламда лугьузвайвал, «вири Адан кӀвачерик муьтӀуьгъарна». «Вири муьтӀуьгъарна», – лугьудай чӀавуз, гьелбетда, «вири» гафуник вири Адаз муьтӀуьгъ авур Аллагь Вич акатзавач+. 28Вири Адаз муьтӀуьгъ авур чӀавуз, Аллагьди вирина агъавал авун патал, Хва Вични вири Хциз муьтӀуьгъ Авурдаз табий жеда+.

29ИкӀ туширтӀа, вучиз кьейибурун паталай инсанри цик акахьун кьачудай? Кьейибурал чан хкведачтӀа, вучиз абурун паталай инсанри цик акахьун къачузва кьван? 30Вучиз чнани гьар са сятда жуван уьмуьр хатадик кутазва+? 31Стхаяр-вахар, зун гьар юкъуз кьиникьин вилик чин-чинал акъваззава. Им за чи Ребби тир Иса Месигьдин вилик квел дамахар ийизвайди хьиз гьакъикъатда авай кар я+. 32За, цаварал жедай уьмуьрдик умуд кутун тавуна, Эфесда вагьши гьайванар хьтин инсанрихъ галаз женг чӀугунатӀа, заз идай хьайи вуч хийир ава? Кьейибурал чан хквезвачтӀа, вучда кьван: «Ша нен, хъван, вучиз лагьайтӀа пака чун рекьида?»

33Килиг, куьн алцур жедайвал тахьуй: «Пис кӀватӀалди хъсан адетар чӀурда». 34Куьн хьун лазим тирвал, кьил кьилел хъша, гунагьар ийимир, гьикӀ лагьайтӀа, квекай бязибуруз Аллагь чизвач, – и гафар за квез регъуь хьун патал лугьузва+.

35Мумкин я сада хабар кьун: «Кьейибурал гьикӀ чан хкведа? Абурухъ гьихьтин беден жеда?» 36Ибур терхеба гафар я. Гьар са цил уьмуьрдин цӀир гъун патал кьена кӀанда!+
37Вуна тум вегьидай чӀавуз цазвайди набататдин вири беден туш кьван, анжах къуьлуьн ва я са маса твар я. 38Амма Аллагьди Вичиз кӀандайвал адаз беден гузва – гьар са тварциз вичин беден. 39Вири беденар сад хьтинбур туш: инсанрин беденар са жуьрединбур я, гьайванрин беденар са жуьрединбур я, къушарин беденар са жуьрединбур я, гьуьлуьн гъетрен беденар са жуьрединбур я. 40Цаварал алай кӀалубарни, чилерал жедайбурни ава. Цаварин кӀалубрихъ чпин иервал ава, чилинбурухъ – чпин. 41Ракъинихъ вичин парпар ава, вацрахъ – вичин, гъетерихъни – чпин. Гъетерни чпин нубатдай экуьвилел гьалтайла садаз садалай тафават авайбур жезва.

42Кьейибурал чан хкведайлани гьакӀ жеда. Чилик кутур беден ктӀана чкӀида, чан хкведай беден ктӀидач+. 43Чилик кутур бедендал баркалла алач, чан хкведай бедендал баркалла жеда. Чилик кутурди зайифвиле жеда, чан хкведайди – къуватда. 44Чилик кутурди беден авай затӀ хьиз чкӀида, чан хкведайди Руьгьдиз хас жуьреда жеда. Тан авай беден аватӀа, Руьгьдиз хас беденни ава. 45Каламди лугьузва хьи, сад лагьай инсан Адамал чан атана, амма эхиримжи Адам – уьмуьр гудай Руьгь я+. 46Сифтедай Руьгьдиз хасди ваъ, беден авайди къвезва, анжах ахпа – Руьгьдиз хасди. 47Сад лагьай инсан чилин руквадикай халкь авунай, кьвед лагьай Инсан – им цаварилай тир Инсан я+. 48Чилин инсанар чилин сад лагьай инсан хьтинбур я, цаварин инсанар цаварилай атай Инсан хьтинбур я. 49Исятда чал гьикӀ чилин инсандин къамат алатӀа, гьакӀ чун цаварин Инсандизни ухшар жеда+.

50За квез лугьузва, стхаяр-вахар, якӀукайни ивидикай Аллагьдин Пачагьлугъдин ирссагьибар хьун мумкин туш; ктӀидай са затӀни ктӀин тийидайдан ирссагьиб жедач. 51Яб це, за квез исятда сир ахъайда: чун вири рагьметдиз фидач, амма вири чун+
52садлагьана, вил кӀевна ахъайдалди, эхиримжи къаргъудин ван акъатайла, дегишарда. Къаргъудин ван акъатдайла, кьейибурал члаф тежедайвал чан хкведа, чун лагьайтӀа, дегиш жеда+. 53Члаф жедай кьван вири члаф тежедайдаз элкъуьн лазим я, ажал галай кьван вири – рекьин тийидайдаз+. 54Члафдакай члаф тежерди, рекьирдакай рекьин тийирди хьайила, гьа чӀавуз и кхьенвай гафар кьилиз акъатда: «Ажал гъалибвили туькьуьнна!»

55«Я ажал, ви гъалибвал гьинава?

Я ажал, ви мизмиз гьинава?»+

56Ажалдин мизмиз гунагь я, гунагьди къуват Къанундивай къачузва+. 57Амма Аллагьдиз шукур хьурай! Ада чи Ребби Иса Месигьдин куьмекдалди чаз гъалибвал гузва!+

58Гьавиляй, зи кӀани стхаяр-вахар, кӀевиз акъваз. Са куьнини куь рикӀе шак туна кӀандач. Куьне датӀана Аллагьдиз къуллугъ авунин рекье агалкьунар къачу ва куь зегьмет Ребби патал гьаваянди туширди чир хьухь.

16

Сиягьатар авунин ниятар

16^1Гила Месигьдиз талукьбур патал пул кӀватӀуникай. ГалатӀдин иманийрин кӀватӀалра за вуч ая лагьанатӀа, гьам ая+. 2Гьяд юкъуз квекай гьар сада жуван мажибдикай нивай гьикьван жедатӀа, пул кьилди эциг, зун атайла пул кӀватӀун лазим тежедайвал+. 3Зун атай чӀавуз за куьне хкядай ксар, абурун гьакъиндай хъсан къимет гузвай чарарни галаз, куьне кӀватӀай пул Ярусалимдиз агакьарун патал ракъурда+. 4Аниз зунни финиф кӀан хьайитӀа, зун абурухъ галаз фида.

5Зун куь патав, МакӀедандилай кьулухъ къведа. Зун МакӀедандай яна къвезва+. 6Зун са кьадар вахтунда, мумкин я, вири кьуьдди куь патав гумукьда, ва куьне заз адалай гуьгъуьнизни сиягьат ийиз куьмекда. 7Заз кӀанзавайди фидай рекье гьакӀ квел са кьил чӀугун туш, Аллагьди гайитӀа, за куь патав гзаф вахтунда гумукьуник умуд кутазва. 8Эфесда зун ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан суваралди амукьда,+
9вучиз лагьайтӀа ина, гзаф душманар аватӀани, заз, бегьер галаз ибадат авун патал рак гегьеншдиз ачух я.

10Куь патав ТӀиматӀей хьайитӀа, адаз са куьникайни хата тахьунин паталай къайгъу чӀугу. Адани, за хьиз, Реббидин кӀвалах кьилиз акъудзава эхир+. 11Къуй адаз садни виняй килиг тавурай. Ахпани, ам зи патав хтун патал, адаз секиндаказ рекье гьатиз куьмек це. За ам стхаярни галаз вилив хуьзва.

12Чи стха АпӀаласакай лагьайтӀа, за адавай стхаярни галаз куь патав атун гзаф тӀалабнай. Адаз сакӀани исятда къвез кӀанзавачир, амма мумкинвал хьайи чӀавуз ада квел кьил чӀугвада+.

13Уях хьухь! Иманда кӀевиз акъваз! ВикӀегь хьухь, къуват аваз хьухь+. 14Къуй куь вири крар муьгьуьббатдивди ийизвайбур хьурай+.

15За квевай тӀалабзава, стхаяр-вахар: Истефас ва адан кӀвалевайбур Ахайда имандал атайбурукай сифтегьанбур тирди квез чизва. Абуру чеб Аллагьдиз талукьбуруз къуллугъ авуниз бахшнава –+
16ахьтин ксаризни ибадат ийизвайбуруз ва иманийрин кӀватӀалда къуллугъзавай вирибуруз муьтӀуьгъ хьухь+. 17Истефас, ФартӀун ва Ахайик атай чӀавуз зун гзаф шад хьанай. Абуру заз куьн галачиз заз вуч бес жезвачтӀа гьам гана. 18Абуру зунни, куьнни секинарна. Ахьтин инсанрин къадир чир хьухь.

Эхиримжи саламар

19Асия вилаятда авай иманийрин кӀватӀалрини квез саламар лугьузва. Акуьлан, ПрискӀадин ва абурун кӀвале кӀватӀ жезвай кӀватӀалдин патайни квез, Месигьдиз талукь ксариз, чими саламар+. 20Инавай вири стхайри-вахари квез саламар ракъурзава. Пак темендалди сада садаз салам це+.

21За, Павела, квез и саламар жуван гъилелди кхьизва:+
22са низ ятӀани Ребби кӀанзавачтӀа, гьадаз лянет хьурай. Чи Ребби, хъша!+

23Къуй Ребби Исадин берекат квехъ галаз хьурай.

24Зи муьгьуьббат Иса Месигьда авай квехъ галаз хьурай. Амин.

+ 1:2 Кр. 18:1-17, Рим. 1:7

+ 1:5 2-Кар. 8:7, 2-Кар. 9:11

+ 1:7 ЛкӀ. 17:30, 1-Сал. 3:13, 1-Сал. 4:16-18, ФпӀ. 3:20

+ 1:8 ФпӀ. 1:6

+ 1:9 Ягь. 17:21, 1-Ягь. 1:3, 1-Сал. 5:24, 2-Сал. 3:3, Чвд. 10:23

+ 1:10 1-Кар. 11:18

+ 1:11 1-Кар. 3:3

+ 1:12 Кр. 18:24, Кр. 19:1, 1-Кар. 3:4-5, 1-Кар. 4:6, 1-Кар. 6:12, ТӀитӀ. 3:13, Ягь. 1:42

+ 1:13 Эф. 4:4-5
+ 1:14 Кр. 18:8, Рим. 16:23
+ 1:16 1-Кар. 16:15
+ 1:17 2-Кар. 10:10
+ 1:18 1-Кар. 2:1, 2-Кар. 2:15, Рим. 1:16
+ 1:20 Рим. 1:22, 1-Кар. 3:19

+ 1:22 МатӀ. 12:38, Мрк. 8:11, Ягь. 2:18, Ягь. 4:48, Ягь. 6:30

+ 1:23 ГлтӀ. 5:11
+ 1:24 1-Кар. 2:7, Кал. 2:3
+ 1:28 Якь. 2:5
+ 1:29 Рим. 3:27, Эф. 2:9
+ 1:30 Эф. 1:7, ФпӀ. 3:9
+ 1:31 2-Кар. 10:17
+ 2:1 1-Кар. 1:18, 2-Кар. 2:15
+ 2:2 ГлтӀ. 6:14
+ 2:3 2-Кар. 11:30, 2-Кар. 12:5, ГлтӀ. 4:13
+ 2:4 1-Кар. 4:20
+ 2:5 2-Кар. 4:7, 2-Кар. 6:7
+ 2:6 ФпӀ. 3:15
+ 2:7 Кал. 2:3
+ 2:8 Ягь. 7:48, Кр. 13:27
+ 2:10 МатӀ. 16:17, 1-Ягь. 2:20
+ 2:12 Рим. 8:15
+ 2:13 2-Кар. 1:12, Ягь. 6:45
+ 2:14 Ягь. 14:17, Рим. 8:7
+ 2:16 Рим. 11:34
+ 3:2 1-Птр. 2:2, Чвд. 5:13
+ 3:3 1-Кар. 1:10-11, ГлтӀ. 5:19-20

+ 3:5 Кр. 18:24, Кр. 19:1, 1-Кар. 1:12, 1-Кар. 4:6, 1-Кар. 16:12, Эф. 3:7, Кал. 1:25

+ 3:6 Кр. 18:4-11, Кр. 18:27-28, Ягь. 4:36-38
+ 3:7 ГлтӀ. 6:3
+ 3:8 МатӀ. 16:27, 2-Ягь. 1:8
+ 3:9 2-Кар. 6:1, Эф. 2:20-22
+ 3:10 Рим. 15:20
+ 3:11 Эф. 2:20, Кал. 2:7, Крм. 21:14
+ 3:13 1-Кар. 1:7, 1-Кар. 4:5, 1-Птр. 1:7
+ 3:16 Рим. 8:9, 1-Кар. 6:19, 2-Кар. 6:16
+ 3:17 Эф. 2:21
+ 3:19 1-Кар. 1:20,
+ 3:23 2-Кар. 10:7, ГлтӀ. 3:29
+ 4:4 Кр. 23:1,
+ 4:5 МатӀ. 7:1, Рим. 2:1, 2-Кар. 10:18

+ 4:6 Кр. 18:24, Кр. 19:1, 1-Кар. 1:12, 1-Кар. 3:5

+ 4:7 Ягь. 3:27
+ 4:8 Крм. 3:17
+ 4:9 Рим. 8:36
+ 4:10 2-Кар. 11:19, 2-Кар. 13:9
+ 4:11 2-Кар. 11:27, ФпӀ. 4:12

+ 4:12 Кр. 18:3, МатӀ. 5:44, 1-Птр. 3:9, Рим. 12:14

+ 4:14 2-Кар. 6:13
+ 4:15 Ифл. 1:10
+ 4:16 1-Кар. 11:1, 1-Сал. 3:7, 2-Сал. 3:7
+ 4:17 Кр. 16:1, 1-Кар. 16:10, 1-ТӀим. 1:2

+ 4:19 1-Кар. 11:34, 1-Кар. 16:5, 2-Кар. 1:15-16

+ 4:20 1-Кар. 2:4

+ 4:21 2-Кар. 10:2, 2-Кар. 13:2

+ 5:1 2-Кар. 12:21, Лв. 18:8, ККъ. 22:30, ККъ. 27:20,

+ 5:3 Кал. 2:5
+ 5:5 2-Кар. 2:6, 1-ТӀим. 1:20,
+ 5:6 МатӀ. 13:33, ЛкӀ. 13:21, ГлтӀ. 5:9
+ 5:7 Эхкъ. 12:15, ККъ. 16:3
+ 5:8 Мрк. 8:15, ЛкӀ. 12:1
+ 5:9 Эф. 5:11, 2-Сал. 3:14
+ 5:11 2-Сал. 3:6

+ 5:12-13Киххьей Къанун 13:5; 17:7, 12; 19:19; 21:21; 22:21, 24; 24:7.

+ 5:12 Мрк. 4:11, ККъ. 17:7
+ 6:1 МатӀ. 18:17
+ 6:2 МатӀ. 19:28
+ 6:5 1-Кар. 15:34
+ 6:7 МатӀ. 5:39-40

+ 6:9 ГлтӀ. 5:21, Эф. 5:5, Эхкъ. 20:14, Чвд. 13:4

+ 6:10 Мрк. 7:21-23, ГлтӀ. 5:19-21

+ 6:11 Эф. 2:2, Ягь. 13:8, Эф. 5:26, ТӀитӀ. 3:5, Чвд. 10:22

+ 6:12 1-Кар. 10:23
+ 6:15 Эф. 5:30
+ 6:16Хьунухь 2:24.
+ 6:16 Хьн. 2:24, Мрк. 10:7-8, Эф. 5:31
+ 6:17 Эф. 4:4
+ 6:18 ГлтӀ. 5:19, Эф. 5:3, 1-Сал. 4:3
+ 6:19 Рим. 14:7
+ 6:20 2-Птр. 2:1, 1-Кар. 7:23
+ 7:3 Эхкъ. 21:10
+ 7:5 Эхкъ. 19:15, МатӀ. 4:3, 1-Сал. 3:5
+ 7:6 2-Кар. 8:8

+ 7:7 МатӀ. 19:11-12, 1-Кар. 12:4, 1-Птр. 4:10

+ 7:9 1-ТӀим. 5:14
+ 7:10 Мрк. 10:9
+ 7:11 Мрк. 10:11
+ 7:16 1-Птр. 3:1
+ 7:18 Кр. 15:1-2, ГлтӀ. 5:2

+ 7:19 Рим. 2:28-29, ГлтӀ. 3:28, ГлтӀ. 5:6, Кал. 3:11

+ 7:22 Ягь. 8:32, Якь. 2:12, 1-Птр. 2:16, Рим. 6:18, 2-Кар. 3:17, ГлтӀ. 5:1, Ифл. 1:16, Рим. 6:22

+ 7:23 1-Кар. 6:20, Лв. 25:42, Лв. 25:55
+ 7:25 2-Кар. 8:10-11
+ 7:30 2-Кар. 6:10
+ 7:31 1-Птр. 4:7, 1-Ягь. 2:17
+ 7:32 МатӀ. 6:25, ЛкӀ. 10:41
+ 7:38 Чвд. 13:4
+ 7:39 Рим. 7:2
+ 8:1 Кр. 15:20, Кр. 15:29, 1-Кар. 13:4-13
+ 8:2 ГлтӀ. 6:3
+ 8:3 ГлтӀ. 4:9
+ 8:4 ККъ. 4:35, ККъ. 6:4-5,

+ 8:6 Эф. 4:6, Ягь. 1:3, Рим. 11:36, Кал. 1:16, Чвд. 1:2

+ 8:7 1-Кар. 10:28-29

+ 8:8 Мрк. 7:19, Кр. 10:12-15, Рим. 14:14

+ 8:10 Рим. 14:1, Кр. 15:29, 1-Кар. 10:19, Крм. 2:14

+ 8:11 Рим. 14:15
+ 8:13 Рим. 14:21
+ 9:1 1-Сал. 2:6-7, Ифл. 1:8, Кр. 9:3-6
+ 9:4 2-Сал. 3:8-9

+ 9:5 Мрк. 6:3, Ягь. 2:12, Ягь. 7:3, Кр. 1:14, 1-Кар. 9:5, ГлтӀ. 1:19, Мрк. 1:30

+ 9:6 Кр. 4:36, Кр. 13:2, Кр. 15:36, ГлтӀ. 2:9

+ 9:7 2-Кар. 10:4, 2-ТӀим. 2:3,
+ 9:9Киххьей Къанун 25:4.
+ 9:9 ККъ. 25:4, 1-ТӀим. 5:18
+ 9:10 Рим. 4:23-24, 2-ТӀим. 2:6
+ 9:11 Рим. 15:27, ГлтӀ. 6:6
+ 9:13 Лв. 6:16, Лв. 6:26
+ 9:14 ЛкӀ. 10:7, 1-ТӀим. 5:18
+ 9:15 Кр. 18:3
+ 9:16 Рим. 1:14
+ 9:17 ГлтӀ. 2:7
+ 9:18 2-Кар. 11:7, 2-Кар. 11:9
+ 9:19 2-Кар. 4:5
+ 9:20 Кр. 16:3, Кр. 21:23-26
+ 9:21 Рим. 2:12, Рим. 2:14, ГлтӀ. 2:3
+ 9:22 2-Кар. 11:29, 1-Кар. 10:33
+ 9:24 ГлтӀ. 5:7
+ 9:25 1-Птр. 5:4, ФпӀ. 3:14, 2-ТӀим. 2:5
+ 10:1 Эхкъ. 13:21, Эхкъ. 14:22
+ 10:3 Эхкъ. 16:15, Эхкъ. 16:35, ККъ. 8:3
+ 10:5 Кьрм. 14:29, Кьрм. 14:36-37
+ 10:6 Кьрм. 11:4-6,
+ 10:7ЭхкъечӀун 32:6.
+ 10:7 Эхкъ. 32:6
+ 10:8 Кьрм. 25:1-9
+ 10:9 Кьрм. 21:5-6
+ 10:10 Кьрм. 14:29-37
+ 10:11 Рим. 4:23
+ 10:12 Рим. 11:20-21
+ 10:13 1-Кар. 1:9, 2-Птр. 2:9
+ 10:14 1-Ягь. 5:21

+ 10:16 Мрк. 14:22-23, Ягь. 6:51, 1-Кар. 11:23-26

+ 10:17 Рим. 12:5, 1-Кар. 12:12-13, Эф. 4:25
+ 10:18 Лв. 3:3, Лв. 7:15
+ 10:19 Кр. 15:29, 1-Кар. 8:4, Крм. 2:14
+ 10:20 ККъ. 32:17,
+ 10:21 2-Кар. 6:15
+ 10:22 ККъ. 32:21,
+ 10:23 1-Кар. 6:12
+ 10:24 1-Кар. 13:5, ФпӀ. 2:21
+ 10:25 1-Кар. 8:7
+ 10:27 ЛкӀ. 10:8
+ 10:30 Рим. 14:6
+ 10:31 Кал. 3:17
+ 10:32 1-Кар. 8:13, Рим. 14:13
+ 10:33 1-Кар. 9:22, 2-Кар. 12:14
+ 11:1 1-Кар. 4:16, 1-Сал. 1:6, 2-Сал. 3:7

+ 11:3 Эф. 1:22, Эф. 4:15, Хьн. 3:16, Эф. 5:23, Ягь. 14:28, 1-Кар. 15:24

+ 11:5 ЛкӀ. 2:36, Кр. 21:9
+ 11:6 ККъ. 21:12
+ 11:7 Хьн. 1:26
+ 11:8 Хьн. 2:21-23
+ 11:9 Хьн. 2:18
+ 11:11 ГлтӀ. 3:28
+ 11:15 Кьрм. 5:18
+ 11:18 1-Кар. 1:10-12
+ 11:19 1-Ягь. 2:19
+ 11:23 ГлтӀ. 1:12
+ 11:24 ЛкӀ. 22:19
+ 11:25 ЛкӀ. 22:20
+ 11:27 Ягь. 6:53-56
+ 12:1 1-Кар. 14:1
+ 12:2 Эф. 2:12
+ 12:3 1-Ягь. 4:2-3
+ 12:4 Рим. 12:6, Эф. 4:4-6
+ 12:5 Рим. 12:7
+ 12:6 ФпӀ. 2:13
+ 12:9 МатӀ. 17:20, 1-Кар. 13:2

+ 12:10 Мрк. 16:17, Кр. 2:4, Кр. 10:46, 1-Кар. 14:2

+ 12:12 Рим. 12:5, 1-Кар. 10:17, Эф. 4:25
+ 12:13 ГлтӀ. 5:6, Эф. 2:14, Кал. 3:11
+ 12:26 Рим. 12:15

+ 12:27 Рим. 12:5, Эф. 1:23, Эф. 4:12, Кал. 1:18, Кал. 1:24

+ 12:28 Кр. 11:27, Эф. 4:11

+ 12:31 1-Кар. 14:1, 1-Кар. 14:39

+ 13:2 Кр. 2:18, МатӀ. 17:20, Мрк. 11:23, 1-Кар. 12:9

+ 13:11 Эф. 4:14

+ 13:12 МатӀ. 5:8, 1-Ягь. 3:2, 1-Кар. 8:3, ГлтӀ. 4:9

+ 14:1 1-Кар. 16:14, 1-Кар. 12:1
+ 14:5 Кьрм. 11:29
+ 14:8 Кьрм. 10:9
+ 14:15 Якь. 5:13, Эф. 5:19
+ 14:16 2-Кар. 1:20, Крм. 3:14
+ 14:20 Эф. 4:14, МатӀ. 18:3, 1-Кар. 2:6
+ 14:22 Кр. 2:6
+ 14:23 Кр. 2:13
+ 14:26 2-Кар. 12:19, 2-Кар. 13:10
+ 14:29 1-Ягь. 4:1, 1-Сал. 5:20-21

+ 14:34 1-ТӀим. 2:11-12, Хьн. 3:16, 1-Птр. 3:1, Эф. 5:22, Кал. 3:18

+ 14:39 1-Кар. 12:31, 1-Кар. 14:1
+ 14:40 Кал. 2:5
+ 15:2 ГлтӀ. 3:4
+ 15:3 ЛкӀ. 24:27
+ 15:5 ЛкӀ. 24:34, ЛкӀ. 24:36
+ 15:7 Кр. 12:17, ЛкӀ. 24:50, Кр. 1:3-4
+ 15:8 2-Кар. 12:11
+ 15:9 Эф. 3:7-8, Кр. 8:3
+ 15:10 2-Кар. 11:23, Кал. 1:29
+ 15:12 Кр. 23:8, 2-ТӀим. 2:18
+ 15:17 Рим. 4:25
+ 15:18 1-Сал. 4:16, Крм. 14:13

+ 15:20 1-Сал. 4:14, 2-ТӀим. 2:8, Кр. 26:23, Кал. 1:18, Крм. 1:5

+ 15:21 Рим. 5:12-18

+ 15:23 1-Сал. 4:16

+ 15:24 1-Птр. 3:22, Рим. 8:38, Эф. 1:21, ЛкӀ. 1:33, Крм. 11:15

+ 15:25 Чвд. 2:8
+ 15:27 Эф. 1:22
+ 15:28 Ягь. 14:28, Эф. 1:23, Кал. 3:11
+ 15:30 2-Кар. 11:26
+ 15:31 1-Сал. 2:19
+ 15:34 1-Кар. 6:5
+ 15:36 Ягь. 12:24
+ 15:42 ФпӀ. 3:21, Кал. 3:1
+ 15:45 Хьн. 2:7
+ 15:47 Хьн. 2:7, Ягь. 3:13, Ягь. 6:38
+ 15:49 Хьн. 5:3
+ 15:51 ФпӀ. 3:21

+ 15:52 МатӀ. 24:31, 1-Сал. 4:16, Крм. 11:15, 1-Сал. 4:15, ФпӀ. 3:21

+ 15:53 2-Кар. 5:2-4
+ 15:55 2-ТӀим. 1:10, Чвд. 2:14-15
+ 15:56 Рим. 4:15, Рим. 7:8
+ 15:57 Рим. 8:37
+ 16:1 Кр. 24:17, Рим. 15:25-28, ГлтӀ. 2:10

+ 16:2 Кр. 20:7, Крм. 1:10, 2-Кар. 8:3, 2-Кар. 9:3

+ 16:3 Кр. 18:27, 2-Кар. 3:1, Кр. 24:17, Рим. 15:25-28

+ 16:5 Кр. 19:21, 2-Кар. 1:16

+ 16:8 Эхкъ. 23:16, Эхкъ. 34:22, Лв. 23:15, ККъ. 16:9, Кр. 2:1

+ 16:10 Кр. 16:1, 1-Кар. 4:17

+ 16:12 Кр. 18:24, Кр. 19:1, 1-Кар. 1:12, 1-Кар. 3:5, 1-Кар. 4:6

+ 16:13 МатӀ. 25:13, 2-Сал. 2:15
+ 16:14 1-Кар. 14:1
+ 16:15 1-Кар. 1:16

+ 16:16 ФпӀ. 2:29, 1-Сал. 5:12-13, 1-ТӀим. 5:17

+ 16:19 Кр. 18:2, Рим. 16:3, 2-ТӀим. 4:19

+ 16:20 Рим. 16:16

+ 16:21 ГлтӀ. 6:11, Кал. 4:18, 2-Сал. 3:17, Ифл. 1:19

+ 16:22 Рим. 9:3, ГлтӀ. 1:8, Крм. 22:20

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=LEZ

Пак Каламдин ктабар

Пак Каламдин ктабар

1. Сифтегьан Икьрардин ктабар

2. ЦӀийи Икьрардин ктабар

Агъадихъ Пак Каламдик акатзавай ктабрин сиягьар урус чӀалалди ва лезги чӀалалди пуд жуьреда гузва:

Сифтегьан Икьрардин ктабар

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Бытие | Хьунухь | Хьунухь | Хьн.
Исход | ЭхкъечӀун | ЭхкъечӀун | Эхкъ.
Левит | Леви | Леви | Лв.
Числа | Кьурумда | Кьурумда | Кьрм.
Второзаконие | Киххьей Къанун | Киххьей Къанун | ККъ.
Книга Иисуса Навина | Нунан хва Шуаякай ктаб | Нунан хва Шуай | Шй.
Книга Судей израилевых | Гьакимрикай ктаб | Гьакимар | Гьк.
Книга Руфь | Рутакай ктаб | Рут | Рт.
Первая книга Царств | Пачагьрикай сад лагьай ктаб | 1-Пачагьар | 1-Пч.
Вторая книга Царств | Пачагьрикай кьвед лагьай ктаб | 2-Пачагьар | 2-Пч.
Третья книга Царств | Пачагьрикай пуд лагьай ктаб | 3-Пачагьар | 3-Пч.
Четвертая книга Царств | Пачагьрикай кьуд лагьай ктаб | 4-Пачагьар | 4-Пч.
Первая книга Паралипоменон | Тарихрин сад лагьай ктаб | 1-Тарих | 1-Трх.
Вторая книга Паралипоменон | Тарихрин кьвед лагьай ктаб | 2-Тарих | 2-Трх.
Книга Ездры | Эзрадакай ктаб | Эзра | Эз.
Книга Неемии | Негьемакай ктаб | Негьем | Нгь.
Книга Есфирь | Эстеракай ктаб | Эстер | Эс.
Книга Иова | Аюбакай ктаб | Аюб | Аюб
Псалтирь | Забур | Забур | Зб.
Книга Притчей Соломоновых | Дерин келимайрин ктаб | Келимаяр | Дк.
Книга Екклесиаста, или Проповедника | Муаллимдин ктаб | Муаллим | Мл.
Книга Песни Песней Соломона | Манийрин мани ктаб | Мани | Ман.
Книга пророка Исаии | Яшай пайгъамбардин ктаб | Яшай | Яш.
Книга пророка Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ктаб | Ермиягь | Ерм.
Книга Плач Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ишел | Ишел | Иш.
Книга пророка Иезекииля | Зеки пайгъамбардин ктаб | Зеки | Зк.
Книга пророка Даниила | Даниял пайгъамбардин ктаб | Даниял | Дн.
Книга пророка Осии | Гьаши пайгъамбардин ктаб | Гьаши | Гьш.
Книга пророка Иоиля | Яил пайгъамбардин ктаб | Яил | Яил
Книга пророка Амоса | Амус пайгъамбардин ктаб | Амус | Амс.
Книга пророка Авдия | Абди пайгъамбардин ктаб | Абди | Абд.
Книга пророка Ионы | Юнус пайгъамбардин ктаб | Юнус | Юн.
Книга пророка Михея | Микей пайгъамбардин ктаб | Микей | Мик.
Книга пророка Наума | Нагьум пайгъамбардин ктаб | Нагьум | Нм.
Книга пророка Аввакума | Гьабакьукь пайгъамбардин ктаб | Гьабакьукь | Гьб.
Книга пророка Софонии | Цафан пайгъамбардин ктаб | Цафан | Цф.
Книга пророка Аггея | Гьагай пайгъамбардин ктаб | Гьагай | Гьг.
Книга пророка Захарии | Зекери пайгъамбардин ктаб | Зекери | Зкр.
Книга пророка Малахии | Малахи пайгъамбардин ктаб | Малахи | Млх.

ЦӀийи Икьрардин ктабар

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Евангелие от Матфея | МатӀаялай атай Шад Хабар | МатӀай | МатӀ.
Евангелие от Марка | Маркалай атай Шад Хабар | Марк | Мрк.
Евангелие от Луки | ЛукӀадилай атай Шад Хабар | ЛукӀа | ЛкӀ.
Евангелие от Иоанна | Ягьядилай атай Шад Хабар | Ягья | Ягь.
Деяния Апостолов | Илчийрин крар | Крар | Кр.
Послание Иакова | Якьу-бан чар | Якьуб | Якь.
Первое Послание Петра | Петрудин сад лагьай чар | 1-Петру | 1-Птр.
Второе Послание Петра | Петрудин кьвед лагьай чар | 2-Петру | 2-Птр.
Первое Послание Иоанна | Ягьядин сад лагьай чар | 1-Ягья | 1-Ягь.
Второе Послание Иоанна | Ягьядин кьвед лагьай чар | 2-Ягья | 2-Ягь.
Третье Послание Иоанна | Ягьядин пуд лагьай чар | 3-Ягья | 3-Ягь.
Послание Иуды | Ягьудан чар | Ягьуд | Ягьд.
Послание к Римлянам | Римвийриз чар | Римвийриз | Рим.
Первое послание к Коринфянам | Каринфвийриз сад лагьай чар | 1-Каринфвийриз | 1-Кар.
Второе послание к Коринфянам | Каринфвийриз кьвед лагьай чар | 2-Каринфвийриз | 2-Кар.
Послание к Галатам | ГалатӀвийриз чар | ГалатӀвийриз | ГлтӀ.
Послание к Ефесянам | Эфесвийриз чар | Эфесвийриз | Эф.
Послание к Филиппийцам | ФилипӀарвийриз чар | ФилипӀарвийриз | ФпӀ.
Послание к Колоссянам | Каласарвийриз чар | Каласарвийриз | Кал.
Первое послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз сад лагьай чар | 1-Саланиквийриз | 1-Сал.
Второе послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз кьвед лагьай чар | 2-Саланиквийриз | 2-Сал.
Первое послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз сад лагьай чар | 1-ТӀиматӀеяз | 1-ТӀим.
Второе послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз кьвед лагьай чар | 2-ТӀиматӀеяз | 2-ТӀим.
Послание к Титу | ТӀитӀаз чар | ТӀитӀаз | ТӀитӀ.
Послание к Филимону | Ифлеманаз чар | Ифлеманаз | Ифл.
Послание к Евреям | Чувудриз чар | Чувудриз | Чвд.
Откровение Иоанна | Ягьядин Керемат | Керемат | Крм.

Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

ЦӀийи Икьрар

1. А

2. Б

3. Г

4. ГЪ

5. ГЬ

6. Д

7. Е

8. Ж

9. З

10. И

11. К

12. КЪ

13. КЬ

14. КӀ

15. Л

16. М

17. Н

18. П

19. Р

20. С

21. Т

22. ТӀ

23. Ф

24. Х

25. Ц

26. ЦӀ

27. Ч

28. Ш

29. Э

30. Ю

31. Я

Гафарган

Абба – арамей чӀалал – «буба, дах»; аялри бубадиз тавазидаказ гьа икӀ лугьудай. Аллагь Бубадихъ галаз Иса Месигь гьа икӀ лугьуз рахадай, гуьгъуьнлай сифтегьан иманийрини гьа икӀ ийиз хьанай.

Агъа дуьнья – Гзаф маса халкьари хьиз, ЦӀийи Икьрардин вахтарин чувудрини кьейидалай кьулухъ инсандин руьгь агъа дуьньядиз акъатда ва ана чилел тухвай уьмуьрдикай гьахъ-гьисаб авун герек жеда лугьуз фикирдай. Гунагькаррив ана жаза агакьда лугьудай.

Адам – Аллагьди халкьнавай сад лагьай кас. Адалайни адан паб Гьавадилай вири инсаният арадал атана. Адамни Гьава Аллагьдин весият чӀурай ва идалди гунагь авур сифтегьанбурни тир. Гьа вахтарилай абурун эвледар гунагьдик кваз амукьун давам жезвай, гунагьрай гузвай жазани ажал хьанвай. Месигьдиз эхиримжи Адам лугьуналди, Павела Месигьдихъ иман авур инсаният гуя цӀийи кьилелай дуьньядал хквезвайди хьиз къалурзава. Гила инсаниятдивай Аллагьдинни Адаман арада виликдай, гунагькарвал жедалди, хьайи алакъайрал хквез жеда.

Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

Аллагь кьатӀу́н – И келима Пак Каламда гьакӀ «Аллагьдикай са гьихьтин ятӀани чирвал хьун» лагьай чӀал ваъ, «Адан къастунив кьадайвал, Адахъ галаз сад хьана, Адахъ галаз жуван кьилдин алакъаяр гуьнгуьна тваз уьмуьр тухун» лагьай чӀал я.

Аллагьдин КӀвал – Мусадин вахтарилай вичин патав чувудри Аллагьдиз икрам ийиз хьайи Алачухдин эвезда Сулейман пачагьди Исраилдин меркез Ярусалимда эцигай ибадатханадин гапӀал. Чи аям къведалди 586-йисуз Аллагьдин КӀвал бабилвийри чукӀурнай, амма са шумуд цӀуд йисар алатайдалай гуьгъуьниз ам эхциг хъувунай. И цӀийи КӀвал ЧӀехи Гьируд пачагьди цӀийи кьилелай туьхкӀуьрнай ва хъсандиз гегьеншар хъувунай. И КӀвал Исраилдин вири уьмуьрдин кьилин макан тир: къурбандар тек са гьа ина гуз жедай, иниз вири уьлкведай ва къецепатайни чувудар чпин чӀехи суварар (Песагь, ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар, Кумайрин сувар) кьиле тухуз къведай. Аллагьдин КӀвалин кьилин утагъдиз Паквилерин Пак чка лугьудай, аниз кьилин хахамдивай кьилдин къуллугъ авун патал йиса са гъилера гьахьиз жедай. Паквилерин Пак чка тек са хахамривай физ жедай Пак чкадивай пердедалди чара авунвай. И кьве падни Аллагьдин КӀвал яз гьисабзавай, анриз адетдин инсанривай физ жедачир, абуру Аллагьдин КӀвалин гьаятра икрам ийидай. Гьаятрин къерехрай авай ширасрик жуьреба-жуьре кеспийрик квай гзаф халкь кӀватӀ жедай. Иса Месигьди виликамаз лагьайвал, чи аямдал къведалди 70-йисуз римвийри Аллагьдин КӀвал михьиз чукӀурна ва гьа вахтарилай инихъ ам мад эхциг хъувуначир.

Аллагьдин КӀел – Аллагьди Муса пайгъамбардин куьмекдалди исраилвийриз гайи Къанунди къалурнавайвал, Аллагьдин КӀвале гьар пакамахъ ва гьар няниз хахамри Аллагьдиз эркек кӀел къурбанд ийидай. Къурбанддин кӀелен ивиди Аллагь инсанрихъ галаз туьхкӀуьр хъийидай, и адетда исраилвийрин гунагьрилай гъил къахчунин гьерекат кьиле физвай. Ягья пайгъамбарди Иса Месигьдиз Аллагьдин КӀел лугьуналди, Ам вири дуьнья патал къурбанддиз акъуддайдакай виликамаз лугьуз хьанай.

Аллагьдин Пачагьлугъ – И келимади Аллагьдин ва Ам чпин Пачагь яз кьабулзавай, Адахъ галаз рафтарвиле аваз уьмуьр тухузвай инсанрин алакъайрикай лугьузва. А Пачагьлугъ Иса Месигь кьвед лагьай гъилера хтайдалай кьулухъ чилел тайин жеда: Аллагьдин халкьдин душманар магълуб жеда, виликан дуьнья квахьда, адан чкадал цӀийиди жеда, ам даиман кадгъайвилив ацӀана жеда, ана са жуьрединни писвал амукьдач. Амма Аллагьдин Пачагьлугъ неинки са гележегда жедай кар я, ам инсанри Аллагьдин къастунал амал ийизвай ва чпин алакъайра муьгьуьббат авайди къалурзавай вирина исятдани ава. Аллагьдин Пачагьлугъ Иса Месигьдин, Ягья пайгъамбардин ва илчийрин вязерин кьилин килим я.

Аллагьдин рекьел атун – Инсанди туба ийизва (кил. «Туба авун»), гьадалай кьулухъ Аллагьдин къастунай фин кӀевелай кьетӀзава, Иса Месигьдалди Аллагьди гузвай хиласвал кьабулзава.

Аллагьдин Хва – Чувуд чӀала «дуьньядин хва», «теселлидин хва» ва я «къукърумдин рухваяр» хьтин ибарайри нихъ гьахьтин лишанар ва тӀебиат аватӀа гьам къалурзава. «Аллагьдин рухваяр» ибара каламра Исраилдин веледрихъ чпин уьмуьрда Аллагьдин халкьдиз Аллагьдиз хас лишанар хьун лазим тирди къалурун патал гъиликзава. Исраилдин рухваяр Аллагьдин веледар яз гьисабзавай, амма и веледвал бедендилай хьанвайди яз ваъ, Аллагьди инсанар, абурун бан-бубаяр лукӀвиликай хкудна, уьмуьрдал гъунин нетижада хьанвайди яз гьисабзава (кил. Киххьей Къанун 14:1, Гьаши 1:10; 11:1). Исраилдин рухвайрин каламра «Аллагьдин Хва» гьакӀ Исраилдин пачагь къалурун патални гъиликзава. Ахьтин пачагьдихъ, адалат гваз уьлкве идара авуналди, Аллагьдиз хас лишанар хьун лазим я (кил. 2-Пачагьар (2-Смаил) 7:8-17; Забур 2:6-11; 88:20-27). Пачагьар Исраилдин рухвайрин векилар яз гьисабзавай. Аллагьдихъ галаз пачагьрин кьетӀен алакъаяр авай, Аллагьди абур пачагьвилин гелеваз тухузвай. Давуд пачагьдин тухумдилай атанвай пачагь хьиз, Иса Месигьни Аллагьдин Хва яз кьабулзава. И ибара бедендалди жедай ва тӀебиатдиз хас жуьредин алакъайрихъ галкӀанвайди яз кьабулиз жедач. Иса патал гъиликзавай и тӀварцӀи Адахъ тамамдаказ Аллагьдиз хас лишанар авайди ва масадбуруз а лишанралди Аллагьдин халисан тӀебиат къалурзавайди къейдзава.

Аллагьдин хъел – И ибара инсандик акатзавай хьтин гьиссер Аллагьдик акатзава лагьай чӀал туш. Амма Аллагьди инсанрин гунагьрални рехнейрал разивал ийизвач, абурай кӀеви жаза гун мумкин я, а жазадин макьсад – гьахъ арадал хкун ва гунагькардин кьилив ван ийиз тун я. Гьар са касди гунагьар ийизвайвиляй, ада вичел Аллагьдин хъел аватдайвал ийизва, ятӀани адавай Месигьдиз талукь хьуналди Аллагьдихъ галаз туьхкӀуьз жеда.

Алфани Омега – юнан алфавитдин сифте ва эхиримжи гьарфар.

Амин – Къадим чувуд чӀалал и гафуникай «гьакъикъи я» ва «гьакъикъат» мана хкатзава. И гафуналди вяз ва я дуьа гатӀунизни, акьалтӀаризни жеда. Масада лагьанвай и гафуниз жаваб хгун яз и гаф лугьузвай касди вич адан гафарихъ галаз рази тирди къалурзава.

Аси – Аллагьдикай чурукӀа рахун, Адаз аксивал авун.

Асия вилаят – (с гьарф аваз кхьида). Римдин империядин са вилаят, гилан ГъвечӀиди тир Азиядин (Туьркиядин) са пай я. И вилаятдин меркез Эфес шегьер тир. Дуьньядин са пай тир Азиядин тӀвар гьа и вилаятдилай атанвайди я, амма абур какадарна кӀандач.

Афинаяр – Юнанда авай шегьер. Ам къадим вахтара тек са сиясатдин макан хьиз ваъ, гьакӀ медениятдин макан хьизни сейли хьана. Сакратан, Эфлатунан ва Эрестудинн хайи шегьер тир Афинаяр къадим вахтара жуьреба-жуьре хилерин филасафар чеб чпел гьалтдай ва абуру чпин гьуьжетар кьиле тухудай чкани тир.

Бабил – къадим Мукьвал тир рагъэкъечӀдай патан лап чӀехи шегьер. Ам Месапатамда (гилан Иракда) авай зурба империядин меркез тир. Бабилда жуьреба-жуьре гзаф аллагьриз тӀеат ийизвай. Чи аямдал къведалди хьайи 587-йисуз бабилвийри Ярусалим чукӀурнай, идалай гуьгъуьниз абуру чпихъ галаз гзаф кьадар чувудар Месапатамдиз хутахнай. ЦӀийи Икьрардин вахтар алукьдалди Бабил шегьер чукӀур авунвай. ЦӀийи Икьрарда «Бабил» гафуни иблисдин пачагьлугъ лагьай мана гузва; цӀийи зурба империядин меркез, Ярусалим къачур, мажуси бутринни гзаф рехнейрин макан тир Римни Бабилдихъ галаз сад авун мумкин я.

Багьал-Зевул – иблисдин тӀварарикай сад. Аллагьдин душман тир иблис чӀуру жинеррин чӀехиди я. И тӀвар, аквар гьаларай, Фелистиндин мажуси халкьарин адетра гьалтзавай аллагьрикай чӀехиди тир Баалан тӀварцӀихъ галаз алакъада ава.

Баркалла – Аллагьди и дуьньяда ийизвай крарай аквазвай Адан зурбавилиз гьа икӀ лугьузва. Пак Каламдай чир жезвайвал, бязи вахтара Аллагьдин баркалла чувудриз къати экв яз ачухдиз аквадай. ЯтӀани, Аллагьдин баркалла Адан михьи ксарин уьмуьрдани къалурнаваз жедай. Адан баркалла гзафни-гзаф Иса Месигьдин уьмуьрдай, Ада къалурай аламатрай ва иллаки Ам хашунал кьиникьай ва Адал чан хтунай аквазва.

Бахтавар – вичихъ бахт хьунухь са гьикьван ятӀани вахтуналди гьиссзавайди ваъ, вичихъ амукьдай эбеди ва са шакни алачир бахт хкянавай кас.

Берекат – ЦӀийи Икьрарда гьалтзавай кьилин келимайрикай сад. Лайих авачизни инсанриз Аллагьди ийизвай регьим. И гафуни Аллагьди инсандиз ганвай хъсан пай къалурзава. А пай Ада са гьихьтин ятӀани агалкьунрай савкьват яз ваъ, Вичин регьим галай къастуналди гузва. Гьа ида берекат Къанундивай чара ийизва. Къанунди, адалатдин шартӀарикай бине кьуналди, Аллагьдинни инсандин, гьакӀни инсанрин чпин алакъаяр идара ийизва: гьар садав, вичиз вуч лайих ятӀа, гьам агакьзава. Берекат лугьудай келима кьилдин инсандин ва гзаф ксар авай гапӀалдин уьмуьрда гьалтзавай маса жуьредин паярихъ ва вакъиайрихъни галкӀуриз жеда; виридалайни виниз тир берекат – иманияр патал ахъа жезвай ва Аллагьдихъ галаз санал тухудай эбеди уьмуьр я.

Билъам – Мусадин вахтара уьмуьр тухвай пайгъамбар (Кьурумда 22–24-кь.). Чувудри чпин душманар яз кьазвай мааб халкьдин пачагь Балакьа Билъам кирида кьунай ва ам исраилвийриз лянетар авун патал ракъурнай. Амма пайгъамбар физвай рекье аламатдин саягъда акъвазарнай. Билъам алаз физвай диши лам адахъ галаз инсандин чӀалал раханай, гьа икӀ пайгъамбардиз вичиз Аллагьдин малаикди исраилвийриз – Аллагьди хкянавай халкьдиз – лянет авун къадагъа ийизвайди чир хьана. Нетижада Аллагьдин къастуналди Билъама лянетрин чкадал Исраилдиз хийир-дуьа авуна.

Буба – (Аллагьдикай рахадайла) Иса Месигьди Аллагьдиз «Буба» лугьузва ва идалди Аллагьдихъ галаз вичин кьетӀен алакъа, Вичин хвавал ачухдиз къалурзава. Исади, Сифтегьан Икьрардин са бязи пайгъамбаррин рехъ давамарун яз, Аллагьдиз гьа икӀ лугьун патал имандал алайбуруз вязер авунай: имандал алайбуруз Аллагь неинки и дуьньядин Агъа яз, гьакӀни датӀана чпин куьмекдиз къвез гьазур, чеб кӀани Буба язни аквазва.

Бунъямин – Якьубан цӀикьвед хцикай виридалайни гъвечӀиди, чувудрин тайифайрикай садан кьил кутурди.

Бут – бязи халкьарин динра кӀарасдикай ва я маса затӀарикай инсандин, гьайвандин, ва я маса затӀарин шикилда аваз раснавай аллагьдин кӀалуб.

Галилей – Фелистиндин кефер пад. Гзаф асирра и вилаят къецепатан агъайрин гьукумдик хьана, гьавиляй анин агьалийрик гзаф чувудар туширбурни квай. Ягьудатдин агьалийри чеб галилейвийрилай вине кьадай. Галилейдин шегьер тир Назаретда Исадин аялвални жегьилвал фена. Ина, Галилейда, Ада Вичин гзаф аламатар къалурна.

Галилейдин вир – Галилейда авай уькӀуь тушир чӀехи вир. Анай Ярдан вацӀ авахьзава. Вире гзаф гьуьлуьн гъетер ава, анал халисан тӀурфанар жеда, гьавиляй адаз гагь-гагь гьуьлни лугьуда. Адал маса тӀварарни ала: Тибердин вир, Генисарат вир.

Гамур – кил. «Садум (ва Гамур)».

Гевгьер – гьуьлуьн ва вацӀарин хъипрепӀрин бязи жуьрейрай акъуддай багьа къаш. Гевгьерар шумудни са жуьрединбур ва кьадардинбур жеда. Гзаф чӀехи ва кьериз гьалтдай гевгьеррин къимет лап винизди жеда.

Гунагь – Аллагьди ганвай весиятар чӀурун, Аллагьдин чӀалаз килиг тавун ва Адаз муьтӀуьгъ тахьун.

Гъилер эцигун – виче са ярж авай гьерекат, диндин са адет: кӀватӀалдин кьиле авайда инсандин кьилел гъилер эцигдай ва Аллагьдивай кьетӀен хийир-дуьа, рухсат гун тӀалабдай. Гьа икӀ Аллагьдивай и касдиз Пак Руьгь, азаррикай сагъ хъхьун ва Руьгьдин кьетӀен паяр багъишун тӀалабдай. ИкӀ адаз кьетӀендиз ибадат ийидай ихтияр гудай.

Гьабил – Адаманни Гьавадин кьвед лагьай хва. Аллагьди, адан къурбанд хушдиз кьабулна, адан чӀехи стха Къабилан къурбанд кваз такьурла, Къабила Гьабил яна кьенай. Им инсаниятдин тарихда хьайи сад лагьай яна кьиникьун тир (кил. Хьунухь 4:1-16).

Гьалтунин Алачух – Аллагьдин КӀвал эцигдалди вилик исраилвийри Аллагьдиз икрам Гьалтунин Алачухдин вилик ийидай, къурбандарни гьана гудай. Ана Аллагьдин весиятар кхьена атӀанвай марчил къванер хуьзвай. Исраилдин халкьди ам вичихъ галаз тухудай. Аллагьдин КӀвал эцигайдалай гуьгъуьниз Гьалтунин Алачух кьилдин чкада, виридалайни пак кӀвале авай.

Гьарун – Мусадин чӀехи стха. Ам Левидин тайифадикай тир. Аллагьди Мусадин куьмекдалди къадим чувудриз Къанун гайи чӀавуз Гьарун хахамвиле тайинарнай. Аллагьди гьадалай кьулухъ хахамар анжах Гьарунан эвледрикай хьун эмирнай.

Гьахъ-михьивал – Аллагь гьахъ-михьи я, яни Адан крарин бинеда гьакъикъатни адалат ава. ЦӀийи Икьрарди къалурзавайвал, анжах Аллагьди инсандин гунагьрилай гъил къахчуртӀа ва Вичин гьахъ-михьивал савкьват яз гайитӀа (идаз «гьахъ-михьивилиз акъудун» лугьуда), инсан халисандаказ гьахъ-михьи хьун мумкин я. Инсанди вичини, Аллагьдин къаст кьилиз акъудиз, вичи ийизвай вири крара михьивилихъ ялна кӀанда.

Гьахъ-михьивилиз акъудун – Аллагьди инсандин гунагьрилай гъил къахчузва, ам тахсир квачирди яз малумарзава ва адав гьахъ-михьи касдив хьиз эгечӀзава. Ихьтин гьахъ-михьивилиз акъудун анжах Иса Месигьдихъ иман авуналди къачуз жедайди ЦӀийи Икьрарда кьетӀендиз къейдзава.

Гьируд – (1) ЧӀехи Гьируд, чувудрин пачагь. Ада Фелистинда чи аямдал къведалди 40-лагьай йисалай чи аямдин 4-лагьай йисалди пачагьвал авуна. Иса Месигь хайи са кьадар вахтунилай Бетлегьемда куьрпе аялар кьинин эмир гайиди гьа и пачагь тир. (2) Гьируд АнтипӀ, ЧӀехи Гьирудан хва. Ада Галилейда чи аямдин 4 – 39-лагьай йисара пачагьвал авуна. Къанундал амал тавуна авур некягь винел акъудай Ягья пайгъамбар кьунин ва кьиникьан жазадиз акъудунин эмир гайиди гьа и пачагь я. Ам Месигьдин дуван ийизвай чӀавуз са акьван яргъалди тушир вахтунда Адал гьалтнай. (3) Гьируд Агрипа Ӏ, ЧӀехи Гьирудан хтул. Ада Фелистинда чи аямдин 41 – 44 лагьай йисара пачагьвал авуна. Ам инсаф тийиз месигьийрин геле къекъвез хьанай. (4) Гьируд Агрипа ӀӀ, Гьируд Агрипа Ӏ лагьайдан хва. Илчи Павел гьадан вилик раханай. Ада Фелистиндин жуьреба-жуьре чкайра чи аямдин 70-йисал къведалди пачагьвал авунай. Гуьгъуьнлай ам Римдиз хъфенай.

Давуд – Исраилда Шаулалай гуьгъуьниз хьайи кьвед лагьай пачагь, ам чи аямдал къведалди хьайи 1000-йисуз тахтуна ацукьна. Давуда Исраил чӀехи гьукуматдиз элкъуьрна, Ярусалимдикай адан меркез авуна. Ам дяве ийидай алакьунар авай аскер ва чӀехи шаир, Сифтегьан Икьрарда авай Забур ктабдин – Аллагьдихъ элкъвена лагьанвай манияр кхьенвайбурукай сад тир. Давуда вафадивди Аллагьдиз къуллугъзавай, ва, и кардай савкьват яз, адаз Аллагьди исраилвийрин пачагьар са гьадан эвледрикай жеда лагьана гаф ганай. Чувудрин пайгъамбаррини вири и дуьньядал пачагьвал ийидай Месигь Давудан Эвлед жедайдакай виликамаз лугьуз хьанай. Гьавиляй Исадиз Давудан Эвледни лугьузва.

Давудан Хва – ИкӀ чувудри Месигьдиз лугьудай, гьикӀ лагьайтӀа, чувудрин иман тирвал, Ам Давуд пачагьдин гьакъикъи Эвлед хьун лазим тир.

Дуьа – ЦӀийи Икьрарда дуьадин кьве жуьре ава: кьилдин, яни инсанди Аллагьдихъ элкъвена вичин гафаралди, Адан тарифиз, Адаз сагърай лугьуз ва я куьмек тӀалабиз ийизвай дуьа ва кӀватӀалдин, яни тайинарнавай чкада (Аллагьдин кӀвале ва я синагугда) тайинарнавай вахтунда малум тир къайдада ийидай дуьа.

Ермиягь пайгъамбар – чи аямдал къведалди VӀӀ – VӀ лагьай асирра уьмуьр тухвай пайгъамбар. Адан пайгъамбарвилерин кьилин килим Исраилдиз Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гун ва, Аллагьдин рекьел атун тавуртӀа, чувудрин кьилел къведай туькьуьл кьисметдал шехьун я.

Жегьеннем – кил. «Агъа дуьнья».

Женнет – Хьунухьин ктабда (2-кьил) гуьзел багъдин шикил ганва. Ана инсанри Аллагьдихъ галаз рафтарвиле аваз уьмуьр тухузвай. И багъдиз женнет лугьузвай. Аллагьдин гафар япалай авурла, инсанар анай чукурна, гила абур четин зегьмет ва азарар чӀугваз, ажалдин гьукумдик кваз уьмуьр тухуниз мажбур жезвай. Женнетдикай рахадайла, Исадин фикирда Аллагьдихъ галаз санал тухузвай и бахтавар ва са пашманвални авачир ва вич эбеди яз давам жедай уьмуьрдиз хтун ава.

Жинер – чпин кьиле иблис акъвазнавай чӀуру руьгьер. Инсанриз мукьвал-мукьвал абурукай кичӀе жедай, вучиз лагьайтӀа жинерри и дуьньяда чпин гьерекатар кьетӀидаказ кьиле тухузвай, месела, инсанрик акатдай ва ам михьиз чпин табийдик кутадай. Амма и дуьньяда виридалайни кьилин гьукум Аллагьдив гва. Аллагьди ганвай къуватдалди Исади инсанрикай жинерар хкуддай. Ада Вичин илчийризни ихьтин алакьун ганай.

Жузам – Жузам азар квайди чиркин яз гьисабдай. Ахьтиндак гъил хкӀурдини чиркин хьанвайдай кьадай. Хахамди жузам квайбур жагъурун ва абур амай инсанрикай чара авун лазим тир. Ахьтин азар квайди дири хъхьунин шагьидвални хахамди ийидай.

Забур – Сифтегьан Икьрардин ктабда – Забур ктабда чувудрин диндин 150 мани санал кӀватӀнава. И ктаб Давуд пачагьдин тӀварцӀихъ гилигзава, вучиз лагьайтӀа и манийрикай са кьадарбур кьилди гьада кхьенвайбур я. Са манийра Аллагьдин регьимдай Адаз шукурар ийизва ва сагърай лугьузва, муькуь манийра куьмек авун тӀалабзава. Иманийри лап фад алатай вахтарилай дуьадин вахтунда Забурдай жуьреба-жуьре манияр лугьудай.

Зейтун пел – Им Ярусалимдин рагъэкъечӀдай патан цлахъай галай кьакьан тушир дагъ я. Анлай вири шегьер иердиз аквазва. И пелен ценев Гетсеман багъ гвай. Инжилдиз талукь тарихдин гзаф вакъиаяр гьа ина кьиле фенай: месела, Месигьди вахтарин эхир алукьдайдакай гьа ина лагьанай ва Ам гьа ина кьунни авунай.

Зинавал – кӀвал-югъ аваз ва я авачиз чара касдихъ галаз чӀуру рекье хьун ва явавилер авун.

Ибадат – Аллагь рикӀел гъун, Адаз икрамун, дуьаяр авун.

Иблис – Аллагьдин мидя, чӀуру жинеррин кьилевайди. Ада ва адан гъилик квай жинерри инсанар алцурарзава, абурув Аллагь кьабулиз тазвач ва инсанар эбеди кьиникьал гъиз алахъзава. Аллагьдиз акси экъечӀзавай ксариз кискис гузвайди иблис я. Керемат ктабда иблисдал са чӀавуз михьиз гъалиб жедайди ва ам тергдайди лугьузва. Пак Каламда адал маса тӀварарни ала: шийирди, Багьал-Зевул.

Ибрагьим – семит халкьарин бан-буба. Адан тарих Хьунухь ктабдин 12–25 лагьай кьилера ачухарнава. Аллагьди ам хкяна ва адахъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди адаз хайи чилелай яргъал Къенандин чилел фин эмирна. Анаг Аллагьди адан гзаф кьадарда авай эвледриз гун хиве кьуна. Ибрагьимакай бязи халкьарин, гьабурукай яз исраилвийринни, бан-буба хьана. Тавратда ам, авай гьалариз ва инсанриз хас фикирриз акси яз, Аллагьдиз акьалтӀай вафа хуьнин, Адан вири эмирар кьилиз акъудиз гьазурвилин чешне я.

Икьрар – Аллагьдинни инсанрин арада кутӀуннавай чӀуриз тежер икьрар, ада Пак Каламда кьилин чка кьазва. Икьрар кутӀундайла, гьар терефди, вичел тайин мажбурнамаяр къачуналди, абур кьилиз акъудда лагьана гаф гузва. Синай дагъдал Аллагьди арада Муса аваз вири чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди чувудриз нуьсрет гуда, абур вири душманрикай хуьда лагьана гаф ганай. Амма чувудрини, чпин нубатдай, Аллагьдиз вафа хуьн, Къанунда кхьенвай Адан къаст кьилиз акъудун лазим тир. И Икьрардиз, ам кутӀун авуникай ва кьилиз акъудуникай ихтилатзавай ктабрин кӀватӀалдиз «Сифтегьан Икьрар» лугьузва. Аллагьдинни инсанрин арада цӀийи Икьрар кутӀундайдакай пайгъамбарри виликамаз лугьуз хьанай. Ам Иса Месигьдин кьиникьин ва Адал чан хтунин куьмекдалди кутӀунайдакай Инжилда ихтилатзава. И Икьрардикай ЦӀийи Икьрардин ктабра лугьузва. Гила Иса Месигьдихъ иман авур ва Ада гайи чирвилерихъ галаз кьурвал уьмуьр тухузвай вирибур, чпин ери-бинедиз килиг тавуна, Аллагьдин халкь яз гьисабзава.

Икьрардин сандух – исраилвийрин виридалайни пак затӀ: кӀарасдикай туькӀуьрна, къизилдалди кӀевирнавай пак сандух. Ана, Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀундайла, Ада Синай дагъдал Мусадиз гайи 10 весият кхьенвай къванцин марчилар авай. Сандух эвелдай Алачухдин, ахпани Аллагьдин КӀвалин виридалайни пак паюна авай. Исраилвийри ам Ребби ацукьнавай тахтунин лишан яз гьисабзавай.

Илчияр – Иса Месигьдин векилар. Сифте нубатда Месигьдин лап мукьва тилмизриз, яни Ада чилел тухвай уьмуьрда Адахъ галаз санал къекъвей ксариз гьа икӀ лугьузва. Абур Месигьдал кьейидалай кьулухъ чан хтуникай муштулухар гуз ракъурнай. Гуьгъуьнлай, Месигьдал кьена чан хтайдалай кьулухъ, вичиз Месигьди ихьтин муштулухар гун патал эверай Павела вичизни гьа икӀ лугьуз хьана. Шад Хабардикай вязер ийизвай маса ксаризни икӀ лугьун мумкин я. Месела, Барнабадиз.

Ильяс пайгъамбар – Исраилдин чӀехи пайгъамбар (кил. 3-Пачагьар 17-кьилиз ва адалай гуьгъуьнизни). Пак Каламда ам чан алаз цаварал тухвайвиликай кхьенва, гьавиляй садра ам чилел хкведайдахъ чувудар агъунвай (кил. Малахидин ктаб 4:5). «Ильясан руьгь ва къуват кваз» Ягья пайгъамбар инсанриз Месигь къвезвайдакай муштулух гуз атанай.

Иман – Аллагьдихъ, Ада гайи гафар кьилиз акъатунихъ агъун, Адан къаст кьабулун, жув гьар йикъан уьмуьрда Адан къастунин геле аваз физ гьазур хьун. ЦӀийи Икьрарда имандин лап чӀехи важиб авай шартӀ – Иса Месигь Ребби ва Хиласкар яз кьабулун я.

Имани – имандал алай кас.

Иманийрин кӀватӀал – ДатӀана Аллагьдиз ибадат авун патал, Пак Калам чирун патал ва рафтарвиле хьун патал са чкада уьмуьр тухузвай иманийрин гапӀалдиз гьа икӀ лугьузва. И келимадин мана неинки са чкадин иманийрин гапӀал, гьакӀни вири дуьньяда Иса Месигьдихъ иман ийизвайбур лагьай чӀал жезва.

Инсандин Хва – Иса Месигьди Вичиз ганвай тӀвар. И тӀвар Инжилда Исадал къвезвай баркалладихъ галаз кьетӀендаказ алакъада ава. А баркалла Адан азабрай, кьиникьай ва Адал чан хтунай аквазва. ГьакӀ и тӀвар цаваринни чилерин арада адан Арачивилин, Аллагьди чилел вахтарин эхирда дуван ийиз ва дуьнья идара ийиз ракъурнавай касдин везифадизни талукь я. Исади и дережа Вич паталди тирди къалурзавай.

Иса – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Иса Месигь – кил. «Аллагьдин Хва», «Инсандин Хва» ва «Месигь».

Исакь – Ибрагьиманни Саррадин хва, Исаванни Якьубан буба, чувудрин бан-буба.

Исраил – Чувуд чӀалал и гафуни «Аллагьдихъ галаз къуршахар кьазвайди» мана гузва: (1) Аллагьди Якьубаз (кил. «Якьуб»), ада Пенуилда малаикдихъ галаз къуршахар кьурдалай гуьгъуьниз, гайи тӀвар (кил. Хьунухь 32:22-32); (2) Якьубалай хьайи Исраилдин вири халкь, вири 12 тайифа (кил. Малахи 4:4 ); (3) Регьебам пачагьдин аямда Исраилдин сад тир пачагьлугъ кьве пай хьайидалай гуьгъуьниз (кил. 3-Пачагьар 12) Кеферпатан пачагьлугъ – Исраил (10 тайифа) ва Кьиблепатан пачагьлугъ – Ягьудат арадал атана; (4) чеб Аллагьди хкянавай са халкь яз кьазвай ва чеб вири халкьарикай тир вири иманийриз Аллагьдин Исраил лугьузва (кил. ГалатӀвийриз 3:29; 6:16).

Ишай – Давуд пачагьдин буба, Иса Месигьдин бан-бубайрикай сад.

Ишара – адет яз, са вуч ятӀани субут ва я тестикь авун патал Аллагьди къалурзавай лишан. Иса Месигьдалди Аллагьди гзаф ишараяр къалурна.

Калам – пак ктабрин кӀватӀал. Ам Тавратдикай (Муса пайгъамбардин вад ктабдикай), Забурдикай, пайгъамбаррин ктабрикай ва тарихдин вакъиаяр галай-галайвал къалурзавай ктабрикай ибарат я. И вири ктабриз «Сифтегьан Икьрар» лугьузва. Са кьадар вахтарилай, ЦӀийи Икьрар (Инжил, Илчирин крар, чарар ва Керемат ктабар) кхьей чӀавуз, гьамни «Пак Каламдик» кутунай.

Керемат – Аллагьди Вичин къаст инсанриз жуьреба-жуьре рекьералди къалурзава: цаварай къвезвай ванералди, малаикралди, пайгъамбарралди, карагунралди, Пак Каламдалди. Адан къаст раиж хьунин и вири жуьрейриз «керемат» лугьуда. Аллагьди инсанриз къалурай кьилин керемат Иса Месигь я.

Киш югъ – чувудрин пак югъ. Мусадин Къанунди къалурзавайвал, и югъ тамамдиз Аллагьдиз бахш авун лазим яз гьисабзава ва гьавиляй и юкъуз кӀвалах авун къадагъа ийизва. Киш йикъара чувудар синагугра дуьаяр авун патал ва Пак Ктабар кӀелун патал кӀватӀ жедай. Чувудар патал гьафтедин сад лагьай югъ рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва, гьавиляй кӀвалах авунал эцигнавай къадагъа жуьмя юкъуз рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва ва Киш юкъуз рагъ акӀайдалай гуьгъуьниз куьтягь жезва. Инжилдин вахтариз мукьва жезвайла, фарисейри Киш юкъуз авун къадагъа тир крарин, куьлуь-шуьлуьярни кваз къалурнавай тамам сиягь туькӀуьрна ва а къайдаяр кьилиз акъудун мукьуфдивди вилив хуьз хьана.

Кумайрин сувар – чувудар Мисридай азад хъхьана яхцӀур йисуз кьурумда хьун рикӀел хуьнин лишан яз тухузвай сувар. Песагь суварилай гуьгъуьниз къвезвай яхцӀурни цӀуд лагьай юкъуз къейдзава. И юкъуз чувудри, Ярусалимдай экъечӀна, чуьлда кумаяр эцигдай ва са гьафтеда анра уьмуьр тухудай.

Къабил – Адаманни Гьавадин чӀехи хва, Гьабилан стха. Аллагьди Гьабилан къурбанд кьабулай, амма Къабилан къурбанд инкарай чӀавуз Къабила пехилвиляй Гьабил яна кьена. Им инсаниятдин тарихда сад лагьай сефер яз инсан яна кьиникь тир. Аллагьди Къабилаз лянет авуна ва адан уьмуьрдин эхирдалди ам ина-ана сиягь жедайвал авуна (кил. Хьунухь 4:1-16).

Къанун – И гаф чувудрин «Тора» гафунилай арадал атанва. «Тора» гафунихъ, гегьеншдиз къачун хьайитӀа, чирвал гун, Аллагьдин патай чирвал гун мана ава. ГуьтӀуь манада и гафуни Исраилдин халкьдиз Муса пайгъамбардин куьмекдалди ганвай къанун-къайда къалурзава. Тавратдизни гьа икӀ лугьузва, абура и Къанун вич ва ам халкьдиз багъишунин тарих ганва. Къанунди исраилвийриз лап куьлуь-шуьлуьйрални амал авуна туькӀуьрнавай несигьатар гузвай, абурун руьгьани ва жемии уьмуьр къайдада твазвай, регьимдинни адалатдин виниз тир мурадар тайинарзавай. Къанундай инсанриз Аллагьдин къаст ачух жезвай, амма Къанун чӀурзавай ксар чпин гунагьрай гана кӀани жазадикай Къанундивай хилас ийиз хьун мумкин туш. Гьавиляй ЦӀийи Икьрарда Къанундивай тежезвай крар Аллагьдин берекатдивай жедайди къалурзава.

Къенан – Чувуд чӀалал и гафуни «агъада авай чил» мана гузва: 1) Хаман рухвайрикай сад, адал лукӀвилин лянет алукьнай. Адакай къадим Къенанда уьмуьр тухвай гзаф халкьарин бан-буба хьана (кил. Хьунухь 9:18-27; 10:6, 15–19); 2) Кьулан гьуьлуьн къерех тирвал Ярдандал къведалди авай чил, ам кьибле патай Мисридилай кефердихъди Ливандал кьван экӀя хьанва (кил. Кьурумда 34:1-12). Иер, мублагь, Къенанан эвледар алай и чил Аллагьди Ибрагьимазни адан эвледриз гуда лагьана гаф ганай (кил. Хьунухь 13:14-15; 15:18; ЭхкъечӀун 3:8; Чувудриз 11:8-9). Аллагьдин халкьдиз Къенанда виликдай уьмуьр тухвай халкьарихъ галазни, я абурун аллагьрихъ галазни сад жедай ихтияр авачир (кил. ЭхкъечӀун 23:31-33; 34:15-16), амма чувудри абур вири терг авун ва абурун бутар барбатӀ авун герек тир (кил. Киххьей Къанун. 7:1-6). ЯтӀани исраилвияр Къенандин халкьарихъ галаз алакъайра жез ва абурун аллагьриз икрам ийиз хьана, и карди Исраил магълуб хьунал хьана.

Къияматдин югъ – и дуьньядин тарих куьтягь жедай бере. И чӀав атайла, виликдай кьейибурал чан хкведайдахъ ва вири инсанар, чпин уьмуьрдин гьахъ-гьисаб гваз, Аллагьдин вилик акъваздайдахъ гзаф чувудар агъунвай. ИкӀ тирди ЦӀийи Икьрарди тестикьарзава, амма ада кьетӀендиз къейдни ийизва хьи, и дувандал са инсандивайни вичин михьи краралди вич гьахъариз жедач, хьайитӀа, и кар тек са Иса Месигьди авур эвездин къурбанддалди ийиз жеда.

Къурбанган – къурбанддиз акъуднавай гьайванар ва я абурун паяр вичел кудай кьакьан чка. Къурбанган, адет яз, къванерикай эцигдай, амма Гьалтунин Алачухдихъ чкадилай чкадал тухуз жери къурбанган галай. Ам кӀарасдикай туькӀуьрнавай ва адан винелай буьруьнж янавай. Къизилдикай туькӀуьрнавай къурбанганни авай, адал атирар кудай.

Къурбанд авун – Исраилвийри Мусадин Къанундив кьурвал Аллагьдиз гьайванар къурбанд ийидай: абур тукӀвадай, ахпа абурун са пай ва я санлай къурбангандал кудай, амукьай пай хьайитӀа, инсанри ам чпин тӀуьник кутун мумкин тир. Мусадин вахтарилай эгечӀна, Аллагьди къурбандар тек са чкада авун эмирзавай: эвелдай Гьалтунин Алачухда, ахпани Аллагьдин кӀвале; и кар тек са хахамривай кьиле тухуз жедай. Гьайванрилай гъейри, къурбанд яз фу, чехир, зейтундин чӀем, цӀийи бегьердин сифтегьан майваяр гудай. Къурбандар са шумуд жуьре авай, гьардахъ кьетӀен метлеб авай: гунагьдай эвез хгун патал, Аллагьди авур хъсанвиляй сагърай лугьун яз, вяд авун яз ва я жуваз кӀан хьуналди къурбанд ийидай – ихьтин къурбанд Аллагьдини инсанди санал фу тӀуьнин ярж тир. Идалайни гъейри, исраилвийри Аллагьдиз къурбанд яз гъизвай суьрсетрикай хахамризни левитриз недайдини жезвай. ЦӀийи Икьрарда Месигь хашунал кьин вири инсаниятдин гунагьрай ганвай акьалтӀай къурбанд яз къалурзава.

Кьилин хахам – чувудрин хахамрин арада са йисан муьгьлетда тайинардай чӀехиди. Ам Меслягьатдин кьиле жедай. Къанунда къалурнавайвал, диндин бязи адетар кьиле тухудай ихтияр анжах кьилин хахамдиз авай. Гьабурукай кьилди яз, Аллагьдин КӀвалин Паквилерин Пак чкадиз гьахьдай ихтиярни са гьадаз авай. Адал махсус парталар жедай, ада амайбуруз чешне жедай хьтин уьмуьр тухун лазим тир. Исадин вахтара кьилин хахамар вилик-кьилик квай тухумрикай жедай.

Кьиса – дерин мана квай гьикая. Ана ихтилат ийизвайдан фикир дуьм-дуьздиз ва ахъадаказ ваъ, чинебан мана-метлеб кваз, рикӀел аламукьдай шикилралди ачухарда. Иса Месигьди вичин вязера мукьвал-мукьвал кьисайрикай менфят къачудай.

КӀел – кил. «Аллагьдин КӀел».

Левияр – Левидин эвледар. Леви Якьубан цӀикьвед хцикай садан тӀвар я. Левидин тайифадикай тир итимрин са паюникай (Гьарунан эвледрикай) хахамар жедай; и тайифадин амай итимри – Левидин эвледри (абуруз адет яз левияр лугьуда), хахамриз къуллугъдин вахтунда куьмек гудай. Маса тайифайрай тир чувудриз ихьтин ихтияр авачир. Идалайни гъейри, левийри Къанун чирзавай ва халкьдин арада муаллимар хьизни экъечӀзавай.

Лут – Ибрагьиман стхадин хва. Эвелдай ам Ибрагьимахъ галаз санал инай-аниз куьч жез авай. Ахпа ам явавилелди машгьур тир Садум шегьерда акъвазна. Аллагьдиз и шегьер терг ийиз кӀан хьайила, Ада и кардикай малаикдин куьмекдалди Лутаз виликамаз хабар ганай. Малаикди Лутазни адан хизандиз, Садум шегьердай катдайла, кьулухъ элкъвена килиг тавун эмирнай. Лутни хизан Садум кана куьтягь жедалди виликамаз шегьердай катнай, амма адан папа малаикдиз яб ганачир, кьулухъ элкъвена килигай ам кьелен гулуниз элкъвенай.

Мажуси – гьакъикъи Аллагьдиз ваъ, бутриз ва маса къуватриз икрамзавай кас. Къадим чувудри амай вири халкьариз гьа икӀ лугьудай, вучиз лагьайтӀа а вахтара анжах са чувудри Сад Аллагьдиз икрамзавай, амай халкьари гзаф аллагьрихъ иман ийизвай.

Майрам – 1) Исадин диде. Юсуфан лишан кутунвай лап жегьил руш яз, адаз Жабраил лугьудай малаикди хва Иса жеда лагьай хабар гана. Юсуфаз вичиз руша вафа техвейди хьиз хьун мумкин тиртӀани (вафа чӀурунай кьиникьин жаза гузвай), Майрама ян тагана Аллагьдиз кӀандайвал авуна. Ам Исади чилел тухвай вири уьмуьрда Адан патав гваз хьана ва Ам кьейи бередани хашунин патав хьана. 2) Маждал шегьердай тир паб. Адакай Исади ирид жин хкудна, адакай Месигьдин терефдар хьана. 3) Мартадин ва вичел Исади чан хкай Лазаран вах. Ам Бетандай тир. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Малаик – Аллагьдиз къуллугъзавай, чан алай руьгьани затӀ. Ада Аллагьдин эмирдалди инсанриз куьмекар гузва ва абуруз Аллагьдин къастуникай хабарзава. Иллаки чӀехи важиб авай малаикрихъ чпин тӀварар ава. Абурукай садбурал Пак Каламда Микаил ва Жабраил тӀварар ала. ЧӀехи малаикар Аллагьдиз цаварал кьетӀендиз мукьва я. Чувудрин фикиррай, абур лувар квай зурба гьайванриз ухшар тир ва абуру Аллагь ацукьнавай дапураг ялзавай. Гьавиляй исраилвийрин кьилин пак затӀ тир Икьрардин Сандухдин къапсахдални чӀехи малаикрин кӀалубар алай, а Сандух чувудри Аллагьдин тахтунин лишан язни гьисабзавай. Са вахтара са кьадар малаикар Аллагьдин аксина къарагъна ва Адаз муьтӀуьгъ яз амукьнач, абур иблисдин патаз экъечӀна. Ихьтин малаикриз «агъуз аватайбур» лугьузва.

Мангьу – чувудриз Мисридай экъечӀайдалай гуьгъуьниз яхцӀур йисан къене кьурумда къекъведай чӀавуз Аллагьди цаварилай гайи кьетӀен тӀуьн.

Мелик-Садикь – Ярусалимдин пачагь ва хахам. Ибрагьима вичиз дяведа гьатай затӀарин цӀудай са пай Мелик-Садикьаз ганай. Идалай гуьгъуьниз Мелик-Садикьа Ибрагьимаз хийир-дуьа авунай (кил. Хьунухь 14:17-20). Чувудриз чарче Мелик-Садикьан паквал Месигьдин паквилиз ухшарди яз къалурзава.

Месигь – «ГуьцӀуьр Алайди» лагьай чӀал я. И къайда Исраилда пуд жуьре инсанрихъ галаз алакъада аваз кардик кутадай: хахамрихъ, пайгъамбаррихъ ва пачагьрихъ галаз. Аллагьди пайгъамбаррин мецелай чилел Месигь – Исраилдин халкьдин Хиласкар ва чилин вири халкьарал эбеди яз агъавал ийидайди, – ракъурда лугьуз чувудриз гаф ганай. Исадин вахтара чувудар чпиз хиве кьунвай Хиласкар къведа лугьуз вил алаз акъвазнавай. Ада чеб къецепатан чапхунбазрин – римвийрин гьукумдикай азад авуник ва Исраилдин виликан зурбавал кӀвачел ахкъалдуник абурун умудар кваз жедай. Амма чилел атай Хиласкарди – Иса Месигьди – жеридалайни гзаф крар авуна. Ада вири инсаният гунагьдин ва ажалдин лукӀвиликай хкудна, Адалди Аллагьдини инсанри цӀийи, эбеди Икьрар кутӀунна.

Месигьдихъ галаз сад хьун – И ибарадин дуьм-дуьз мана «Аллагьда хьун», «Месигьда хьун» я. И гафарикай ахьтин фикир хкатзава хьи, рикӀивай иман ийизвайда вичин уьмуьрдин гьар са легьзе Аллагь рикӀел алаз, Гьадан къастунал амал ийиз ва дуьадалди Гьадахъ элкъвена тухузва. Месигьи патал Аллагьдихъ галаз ихьтин садвал Месигьдихъ иман авуналди жагъизва.

Месигьи – Иса Месигьдин терефдар, Ам вич патал Хиласкар яз кьабулнавайди, Адан весиятрихъ галаз кьадайвал уьмуьр тухуз алахъзавайди.

Меслягьат – чувудар кӀватӀ жедай кьилин чка. Ам пудкъанни цӀуд касдикай: хахамрикай, тавратдаррикай ва вилик-кьилик квай маса ксарикай ибарат тир. Абурун виридан кьиле кьилин хахам авай. Меслягьатда гзафни-гзаф диндин месэлаяр гьялдай. И Меслягьатди римвийрин вилик чувуд халкьдин векилвал ийизвай. Адахъ дуван ийидай ихтиярни авай. Исадин аямда, чувудар Римдин гьукуматдик квайла, Меслягьатди кьабулай къарар Фелистинда авай Римдин сердерри тестикьарайла, къуватда гьатдай.

Миллетбаз – чувудрин диндинни сиясатдин гапӀал. Адаз чувудрин дин мажусийрин таъсирдикай кьетӀидаказ хуьнин къилих хас тир ва ам дяведин рекьелди халкь Римдин гьукумдикай азад ийиз алахъзавай. Исадин цӀикьвед илчидикай сад тир Симун виликдай гьа и гапӀалдик хьунни мумкин я. И гаф ЦӀийи Икьрарда бязи чкайрал «къенанви» гафуналди эвезнава.

Мисри (Египет) – Исраилан эвледар Мисрида кьуд виш йисуз хьана. Мисривийри абуруз инсаф тийиз зулумар авур чӀавуз Аллагьди абур азадвилихъ тухванай (кил. ЭхкъечӀун ктабдиз).

Михьи – Мусадин Къанунда къалурнавайвал, исраилвийриз михьидини чиркинди чара ийиз чир хьун лазим тир. Тайин гьайванар, къушар ва гьуьлуьн гъетер, затӀар ва тӀуьнин-хъунин бязи жуьреяр чиркинбур яз гьисабдай. Жузам азар квай, мейитдик гъил-затӀ хкӀур инсан, гьакӀ вацра-кьилер хьанвай ва я аял хайи береда пабни чиркинбур яз кьадай. Чиркин инсанривай диндин адетра иштиракиз ва михьибурук тӀубни кягъиз жедачир. Чиркинвилин себеб арадай акъудайла, инсанди михьи хъхьун патал тайин тир шартӀар-къайдаяр кьиле тухун лазим тир.

Муса – Исраилдин лап чӀехи регьбер. Аллагьди Исраилдин халкь Мисридай ахкъуддайла ва ахпа адалай гуьгъуьниз халкь кьурумда къекъведайла, Муса Исраилдин халкьдин кьиле акъвазнавай. Аллагьди Мусадив исраилвийриз кьилиз акъудун лазим тир Къанун вугана. И Къанун Тавратда ганва. Адаз Мусадин ктабар ва я Мусадин Къанун лугьузва. Чувудар патал Муса датӀана имандин лап чӀехи муаллим яз хьана.

Муъмин – Аллагьдин рекьел алай кас.

Муьгьуьббат – ЦӀийи Икьрарда муьгьуьббатдикай жуваз кӀани кас гьевесар иликьардай алатдиз элкъуьриз кӀан хьуникай хьиз ваъ, гзафни-гзаф инсан вичихъ авай вири, гьатта вичи вични кӀани кас патал къурбанд ийиз гьазур хьуникай рахазва. Аллагьдиз инсанар кӀан хьунухь къалурай виридалай виниз тир чешне – Иса Месигь хашунал къурбанд авуна кьиникь я.

Нинев – къудрат авай, амма инсаф авачир Ашур пачагьлугъдин меркез. И пачагьлугъди исраилвийриз душманвал ийизвай. Иниз Аллагьди Юнус пайгъамбар ракъурнай: ада анин гунагькар агьалийриз, абуру гунагьрикай кьил къакъуд тавуртӀа, абур терг ийидайдакай хабар гун лазим тир. Юнусан вязинилай гуьгъуьниз Ниневидин агьалияр гунагьрикай туба авунай, ва Аллагьди абуруз регьим авунай.

Нуьгь – Дегьзаманда Аллагьди рекьяй акъатнавай инсаният терг авун, анжах михьи кас тир Нуьгьни адан хизан тун къетӀнай. Нуьгьа Аллагьдин эмирдалди чӀехи гими туькӀуьрна. Ам хизанни галаз гимида акьахайла, вири дуьньядал яд акьалтна. Анжах са гьа и хизан хилас хьана, цӀийи инсаният гьадалай арадал атана (кил. Хьунухь ктабдин 6–9-лагьай кьилериз).

Нуьсрет – кил. «Хийир-дуьа».

Пайгъамбар – Аллагьди Вичин къастуникай инсанриз хабар гун патал хкянавай кас. Пак Руьгьдин таъсирдик кваз рахаз, пайгъамбарри неинки гележегда жедай крарикай лугьудай, абур гьакӀ чӀуру крар винел акъудзавайбур хьиз ва несигьатдарар хьизни рахадай, абуру инсанриз абуру туба авунихъ ва Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гудай. Абуру Месигь дуьньядиз атуникай Ам гьеле хадалди лап фад виликамаз лагьанай. Исадин аямдал къведалди Исраилда гзаф пайгъамбарар авай. Пайгъамбаррикай гзафбуру вязерин ктабарни кхьенай. Гьа ктабар чувудриз кӀандай. Гзафни-гзаф Яшай пайгъамбардин, Еремиягь пайгъамбардин ва Зеки пайгъамбардин ктабар гъилера жедай. Инжилдани пайгъамбаррин тӀварар кьунва – абур имандал алай, Пак Руьгьдин къуватдалди рахазвай ва чпиз Аллагьди ашкара авурди амайбурузни ахъайзавай ксар я.

Пак – Пак Каламда и гафуни сифтени-сифте Аллагьдин лишанар къалурзава. Ам паталди кьилди чара авунвай, Гьадаз талукь тир затӀаризни гьакӀ лугьуда: Аллагьдин КӀвализ, ибадатдин вахтунда лазим жедай шейэриз ва Аллагьдиз икрамзавай инсанриз (Сифтегьан Икьрарда – Исраилдин халкьдиз, ЦӀийи Икьрарда – иманийрин КӀватӀалдиз). Ихьтин инсанриз чи таржумада «Аллагьдиз талукьбур» ва я «Месигьдиз талукьбур» лугьузва. Идалайни гъейри, и гафуни хсуси михьивилин ва Руьгьдин рекьяй тамамвилин виниз тир дережани къалурзава.

Пак Калам – кил. «Калам».

Пак Руьгь – кил. «Руьгь».

Пачагьлугъ – кил. «Аллагьдин Пачагьлугъ».

Песагь сувар – са мус ятӀани чувудар Мисридин лукӀвиликай азад авун рикӀел хуьн яз гатфарин вахтунда къейд ийидай чувудрин кьилин суваррикай сад. Аллагьдиз икрам авун патал дегьзаманда Песагь суварик чувудар вири Исраилдай ва маса уьлквейрай Ярусалимдиз къведай. Песагьдилай гуьгъуьниз гьасятда ТӀили фарин сувар гатӀундай. Ам ирид юкъуз давам жедай. Са гьафтедин къене чувудри, Мисридай тади кваз катун ва а чӀавуз тинидик хемир кутадай мумкинвал авачирди рикӀел хкун яз, анжах хемир квачир фу недай. Инжилда Песагь ва ТӀили фарин суварар са сувар яз гьисабзава. Гьа йикъара Иса Месигь хашуниз янай ва Адал чан хтанай. Песагьдикай месигьияр патал кьилин сувар – Месигьдал чан хтай сувар хьана. «Песагь» гьакӀни и суварин нагьардизни, яни къурбанддин кӀелезни, лугьуда.

ПилатӀ – Римдин сердер. Исадиз кьиникьин жаза гайи чӀавуз ПунтӀи ПилатӀа Ягьудат вилаят идара ийизвай (чи аямдин 26–36-лагьай йисар). Гьукумдин амай вири идараяр гьадаз табий тир ва абуруз ада тестикь тавунмаз кьиникьин жаза гудай ихтияр авачир. Санлай къачурла, аданни чувудрин кьилевайбурун араяр къайибур тир. Вилаятда гъулгъулаяр тахьун патал ПилатӀ мукьвал-мукьвал чувудриз кӀандайвал авуниз мажбур жедай.

Рагьаб – Фелистин къачур чӀавуз чувудри Нунан хва Шуайдин гъилик кваз сад лагьайди яз кьур Еригьан шегьерда уьмуьр тухвай ява паб (кил. Нунан хва Шуай 2, 6-кь.).

Рагьил – чувуд халкьдин бан-буба Якьубан кьве папакай (Лиядихъ галаз санал) са паб. Адан тӀвар чувуд вири дидеяр къалурзавай ярж хьиз кьун адет хьанвай.

Ребби – И гафуни Аллагьдин ТӀвар къалурзава, И тӀвар алаз Аллагь Мусадиз ва исраилвийриз ашкара хьанай (ЭхкъечӀун 3:14-15). Ам дуьм-дуьз гьикӀ лугьудатӀа чаз малум туш.

Реббидин Суфра – Сифтегьан месигьияр, Иса Месигьдин гафариз муьтӀуьгъ яз, фу чӀук-чӀук авун ва чехир цун патал мукьвал-мукьвал кӀватӀ жедай. ИкӀ абуру Вич хашуниз ядалди вилик Месигьди Вичи гьа икӀ авурди, ва фазни чехирдиз Вичин Беденни Иви лагьайди рикӀел хкун яз ийизвай. Месигьди авур къурбанддик чпин пайни квайди тестикьарун патал, месигьийри гьа икӀ ийизвайди я. И саягъда суфра кутуниз лезгийри «гъейиф» лугъузва.

Рим – ЦӀийи Икьрарда къалурнавай вахтара Рим шегьерди Кьулан гьуьл элкъуьрна кьунвай гзаф уьлквеяр вичиз муьтӀуьгъ авунвай, гьабурукай яз Фелистинни. Римдикай кьиле пачагь авай чӀехи гьукуматдин меркез хьана. Фелистинда, амай табий уьлквейра хьиз, римвийри чпин кьушунар акъвазарнавай ва гьар са аксивилиз инсаф тийиз кар кьазвай. Идахъ галаз санал са пачагьлугъ хьуни уьлкведин жуьреба-жуьре паярин арада мадарат вилик финиз ва санай саниз цӀийи фикирар чукӀуниз рехъ ачухзавай. Рим шегьердин ватандашриз (абурукай яз илчи Павелазни) вири пачагьлугъдин чилерал кьетӀен ихтиярар ганвай, месела, дуванда абуруз чпин дуван анжах пачагьди авун тӀалабдай ихтияр авай.

Руьгь – Аллагьдин Руьгь. Адаз, Бубадизни Хциз хьиз, Аллагьдин вири ерияр хас я. Инжилдай аквазвайвал, Иса Месигьдихъ иман авур инсанри Пак Руьгь къачузва. Ада абуруз несигьатар ва къуватар гузва.

Садум (ва Гамур) – къадим шегьерар. Абурун агьалийрин явавилиз килигна Аллагьди абур цавун цӀалди канай. И тарихдикай Хьунухь ктабдин 19-лагьай кьиле ахъайнава.

Сакъаяр – ЦӀийи Икьрардин вахтара чувудрин диндин кьилин хилерикай са десте. Меслегьатдин векилрикай гзафбур, чӀехи хахамар ва абуруз мукьва тир ксар, сакъаяр тир. Муькуь кӀеретӀдилай, фарисейрилай, чара яз, сакъайри Пак Каламдин нуфуз кваз кьазвай ва абур сиверай сивериз физвай кьисайрин чӀалахъ тушир. Кьилди къачуртӀа, абур Къияматдин юкъуз, Аллагьдин вилик акъвазун патал, вири кьенвайбурал чан хтунихъ агъазвачир.

Самарият – Фелистиндин вилаят. Ам Ярусалимдилай кефердихъ ва Галилейдилай кьибледихъ галай. Анин меркез шегьердин тӀвар Самарат тир. Са вахтара и вилаят Ашур пачагьлугъдик акатзавай. А чӀавуз маса уьлквейрай атай агьалияр и вилаятдиз ракъурнай. Уьлкведа амукьай исраилвийрин ва маса уьлквейрай куьч хьана атайбурун эвледрикай самариятвияр хьана.

Самариятвияр – Ягьудатдивай кефер пата, Самарият вилаятда уьмуьр тухузвай халкь. Самариятвийри, чувудри хьиз, Мусадин Къанун кваз кьазвай, амма адан гъавурда масакӀа акьазвай. Кьилди къачуртӀа, абуру Аллагьдиз икрам Ярусалимда ваъ, Гаризим дагъдал, чпин кьилин пакхана авай чкада ийидай. Чувудрини самариятвийри садбуру муькуьбур гьакъикъи диндивай къакъатнавайбур яз гьисабзавай ва садбур муькуьбурухъ галаз рахунни тийиз алахъдай.

Сарра – Ибрагьиман паб, абур кьведни санал Аллагьди хкянай. Хкядалди вилик адал Сара тӀвар алай, амма адаз Аллагьди цӀийи тӀвар гана – Сарра. Ада гъуьлуьхъ галаз сиягьатрин вири четинвилер пайна, Аллагьдиз вафа хуьз амукьна ва Ада гайи гафар кьилиз акъатунал вил алаз хьана. Вири уьмуьрда ам аялар тежез хьанай, анжах лап кьуьзуь хьайи чӀавуз ада Ибрагьимаз хва Исакь хана.

Сив хуьн – Пак Каламдин вахтара и келимади тӀуьникай тамамдиз къерех хьунухь, са кьадар вахтунда (адет яз, са йикъан къене) гьатта ядни хъун тавун къалурзавай. Гьа икӀ инсанди вич Аллагьдал ихтибардай, Адаз вичин вафа къалурдай, Адавай гъил къахчун ва куьмек тӀалабдай. Бязи йикъара вири чувудар патал сив хуьн мажбур кӀвалах тир, месела, гьар йисуз къейддай Регьимдин юкъуз. И юкъуз чувудри Аллагьдивай чпин гунагьрилай гъил къахчун тӀалабдай. Бязи чувудри, иллаки фарисейри, чпел алава яз сив хуьнар къачудай. Иманийрин кьилдин кӀватӀалдивайни, чпиз санал са гьихьтин ятӀани кьетӀен себеб аваз дуьаяр авун лазим хьайи береда, сив хуьз жедай.

Сигьан – Ярусалим шегьер алай кӀунтӀарикай сад. Инал Аллагьдин КӀвални алай. Гьавиляй Сигьан тӀварцӀи гагь-гагь Ярусалим ва гьакӀни виче Аллагьдихъ галаз эбеди яз михьи ксари уьмуьр тухудай цавараллай Ярусалим лагьай манаярни гузва.

Синагуг – чувудар санал кӀватӀ жедай кӀвал. Ана чувудри санал дуьа ийида ва Пак Калам кӀелда. Синагугда кӀватӀ хьайи вахтунда гьатта адетдин касдивайни Пак Каламдай са чӀук кӀелиз, ахпа вичи кӀелайдан баян ва я несигьат гуз, кӀватӀ хьанвайбурухъ элкъвена рахаз жедай. Аллагьдин КӀвале хьиз, синагугра къурбандар ийидачир. Чувудри уьмуьр тухузвай гьар са шегьерда гьич тахьайтӀа са синагуг жедай.

Синай – Синайдин зуракӀ-атӀадал (гилан Египет) алай дагъ. И дагъдал Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна ва адаз Муса арада аваз Къанун гана.

Сифтегьан Икьрар – кил. «Икьрар».

Смаил – пайгъамбар ва Исраилдин гьаким. Ада Шаулан ва ахпа Давудан кьилел, пачагьвал ийидай ихтияр гун яз, чӀем гуьцӀнай. Адан тарихдикай 1-Пачагьар (1-Смаил) 1–19-кьилера ихтилатнава.

Сулейман – Давудан хва, Давудалай гуьгъуьниз Исраилдин пачагь (чи аямдал къведалди 10 лагьай асир). Сулейман вичин арифдарвилелди машгьур хьанай. Ада пачагьвал авур аямда Исраилдин гьукуматди цуьк ахъайнай. Сулеймана Ярусалимда Аллагьдин сад лагьай КӀвал эцигнай. Акьван чӀавалди исраилвийри Аллагьдиз икрам санай-саниз тухузвай Гьалтунин Алачухда ийизвай. Сулейманан тӀварцӀихъ галаз Сифтегьан Икьрардин бязи ктабарни алакъада ава: Келимаяр, Муаллим, Манийрин Мани.

Сулейманан ширас – Аллагьдин КӀвалин дараматдин рагъэкъечӀдай патахъай авай ва чпел къав алай гуларин жерге. Аник гзаф инсанривай кӀватӀ жез хьун мумкин тир.

Таврат – Муса пайгъамбардин вад ктаб. И ктабра дуьнья халкь авуникай, сифте яз Аллагьдин ван хьайи муъминрикай, Исраилдин халкьдин тарихдикай, ам Мисрида (Египетда) лукӀвиликай азадна, адаз Къенан гуникай ва маса крарикай кхьенва. И ктабра гьакӀни Аллагьди Исраилдин халкьдиз авур весиятарни гьатнава. Къанунда авай виридалайни важиб авай къайдаяр Аллагьди Мусадив вугана ракъурна лугьуз, и ктабдиз «Мусадин Къанун» тӀварни ганва.

Тавратдарар – Къанун хъсандиз чидай ва адан тарсар маса чувудриз чирдай ксар. Тавратдарар халкьдин патай зурба гьуьрмет авай инсанар тир. Абурукай гзафбур Меслягьатдиз хкянавай.

Тилмиз – ЦӀийи Икьрарда Руьгьдин жигьетдай рехъ къалурзавай касдин, эвелни-эвел Иса Месигьдин, лап мукьва терефдарар.

Туба авун – Инсанди, вичин виликан уьмуьр гунагьар квайди ва Аллагьдиз лазим туширди кьатӀуналди, вичин гунагьрилай Аллагьдивай гъил къахчун тӀалабзава ва гележегда гунагьар хъийидач лагьана гаф гузва (кил. «Аллагьдин рекьел атун»).

ТӀвар – Пак Каламдин вахтара тӀвар ам нел алатӀа гьадан зат къалурзавай ибара хьиз кьабулзавай. Тилмизри са вуч ятӀани «Месигьдин тӀварцӀелай» ийизвайтӀа, абуру и кар Адан къастуналди ва Адан къуватдалди ийизвай.

ТӀили фарин сувар – кил. «Песагь сувар».

Фарисеяр – ЦӀийи Икьрардин вахтара чувудрин диндин кьилин хилерикай са десте. Абур неинки анжах са Пак Каламдин весиятар, гьакӀни чеб сивяй сивиз физ гзаф кьадарда авай кьисайрин макьсадар мукьуфдивди кьилиз акъудиз алахъзавай.

Харж кӀватӀдайди – чкадин агьалийрикай яз харж кӀватӀдай кас. Ада Римдин империядин хазинадиз налукар кӀватӀдай. Харж кӀватӀдайбуру мажусивиле авай Римдин гьукумдихъ галаз санал кӀвалахзавайвиляй, чувудриз абур гзаф такӀандай (икӀ санал кӀвалахун абурун Къанундихъ галаз кьазвачир). Идалайни гъейри, харж кӀватӀдайбуру агьалийривай абуру чпин чӀехибуруз гун лазим кьадардилай гзаф пул къачудай, артуханди чпиз тадай.

Хахам – Гьалтунин Алачухда ва Аллагьдин КӀвале къурбандар ийизвай ва диндин маса мажбурнамаяр кьиле тухузвай кас. Хахамар анжах Гьарунан эвледрикай жедай. Хахамар 12 дестедиз пай хьанвай ва абуру нубатдалди чпин везифаяр кьилиз акъудзавай. Хахамрин кьиле кьилин хахам акъвазнавай.

Хаш – Иса Месигьдин вахтара Римдин империяда виридалайни чӀехи тахсиркарвилер авур ксар кьиникьиз акъудун патал гъиликдай алат. Ам чиле акӀурнавай гулуникай ва дуьз пӀипӀ алаз адал тӀулаба алкӀурнавай кьулуникай ибарат я. Хашуниз ягъуниз акъуднавайбур хашунал кутӀундай ва я михер яна алкӀурдай, яргъалди фидай азабрик рекьин патал гьанал тадай; ихьтин жаза виридалайни гзаф зегьле тухудайди ва беябурвал галайди яз гьисабдай. Жаза кьилиз акъудзавай чкадал тахсиркарди вичин хашунин тӀулаба кьул вичи тухун лазим тир – гьа им «жуван хаш тухун» лагьай чӀал я. Иса хашуниз ягъайдалай гуьгъуьниз жазадин и алатдикай, аксина, Исадилай къвезвай хилас хьунин ва уьмуьрдин лишан хьана.

Хийир-дуьа – И гафуникай гзаф манайра аваз менфят къачун мумкин я. (1) Аллагьди инсандиз хъсан паяр гузва; (2) са касди масадаз Аллагьдин патай ихьтин паяр гун тӀалабзава; (3) чувуд чӀалал и гафунихъ пуд лагьай манани ава: и паяр агакьай касди разивилелди Аллагьдин тариф ийизва (таржумайра и манаяр жуьреба-жуьре гафаралди лугьузвай чкаяр тӀимил гьалтзавач).

Хиласвал – Пак Каламда и гафуни инсан ва я санлай са халкь душманрикайни хатавилерикай хилас авун яз Аллагьди гузвай куьмек къалурзава. Амма лап виниз дережадин метлебда и гафунихъ иманияр гунагьдин гьукумдикай азад авунин, Аллагьдихъ галаз рафтарвал ийидай ва эбеди уьмуьр къачуз жедай мумкинвал хьунин мана ава. Инжилди къалурзавайвал, ихьтин мумкинвал Иса Месигь хашунал кьиникьи ва ахпа Адал чан хтуни гузва. Месигьдихъ, Хиласкардихъ иман авуналди, инсанди хиласвал кьабулзава.

Худум – хеси авунвай итим. Къадим вахтара гзаф халкьарин пачагьрин гьаремар худумри хуьн адет тир (чувудрихъ ахьтинбур авачир). Гзаф вахтара худумрихъ пачагьдин тавханайра чӀехи нуфуз жедай, абур ана виниз тир дережада жедай, гьавиляй гзаф вахтара «худум» гаф «тавханайра къуллугъзавайди» лугьудай ибарадиз мукьва жедай.

Цаварин Пачагьлугъ – И ибара МатӀаялай атай Шад Хабарди мукьвал-мукьвал «Аллагьдин Пачагьлугъ» ибарадин чкадал гъиликзава (кил. «Аллагьдин Пачагьлугъ»).

Цик акахьун къачун – диндин лап важиб авай адетрикай сад. Цик акахьун къачуни инсан гьахъ-михьи хьун ва ада вич Аллагьдиз бахш авун къалурзава. Инжилда цик акахьун къачунин кьве жуьредикай лугьузва. Эвелдай Ягья пайгъамбарди Аллагьдин рекьел атай ва Аллагьдин къаст кьилиз акъудун къетӀ авур инсанрив цик акахьун къачуз тазвай. Иса Месигьдал кьена чан хтайдалай гуьгъуьниз цик акахьун къачунин метлеб мадни гзаф деринди хьана: инсан вичин виликан гунагьрив ацӀай уьмуьрдикай къерех жезва, налугьуди ам рекьизва, амма ахпа цӀийи уьмуьрда Месигьдихъ галаз сад яз уьмуьр тухун патал адал чан хквезва. ИкӀ цик акахьун къачурбурув Пак Руьгь агакьда.

ЦӀийи Икьрар кил. «Икьрар».

ЦӀуд-Шегьер – сад хьанвай цӀуд шегьер. Абур Галилей гьуьлуьвай кьибле пата, чувудри ваъ, маса халкьари уьмуьр тухузвай чкада авай.

Чан хкун – кил. «Чан хтун».

Чан хтун – беденда аваз уьмуьрдал хтун. Инжилдин вахтара гзаф чувудар Къияматдин юкъуз вири инсанрал чан хкведайдахъ ва абур Аллагьдин дувандин вилик акъваздайдахъ агъунвай. Амма кьейи инсанрал Исади гьасятда чан хкун ва ахпа Адал Вичелни кьейидалай кьулухъ чан хтун Ада къалурай аламатрикай лап чӀехиди тир.

Чувудар – Якьубалай арадал атанвай халкь. И гаф гагь-гагь «Исраилдин рухваяр», «исраилвияр» ибарайралди эвез ийизва.

Шад Хабар – Вичикай Сифтегьан Икьрарда лагьанвай Шад Хабардикай инсанриз муштулухар Иса Месигь чилел атай чӀавуз ганай. Ам Аллагьдиз инсанар кӀанзавайвиликай ва Ада абур патал чилел Вичин Хва ракъуруникай ибарат я; Иса Месигь хашунал кьин ва ахпа чан хтун себеб яз вири инсанар патал гунагьрикай ва эбеди ажалдикай хилас жедай рехъ ахъа хьана. И Хабардикай, лап эвелдилай эгечӀна, месигьийрин имандин бине хьанва.

Шагьидвилин Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

Шемас – иманийрин кӀватӀалда къуллугъзавай кас. Абур иманийрин кӀватӀалда авай чпиз куьмек герек тир инсанрихъ гелкъвезвай (Крар 6) ва кӀватӀалдин кьиле акъвазнавайбуруз куьмекар гузвай.

Шуай – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Мусадиз куьмекзавайди. Муса кьейидалай кьулухъ Нунан хва Шуай чувудрин регьбер хьана. Адан гъилик кваз чувудри Къенан – Аллагьди чпиз гуда лагьана хиве кьур уьлкве кьуна ва ана уьмуьр тухуз ацукьна. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Эбеди уьмуьр – ЦӀийи Икьрарда чилин винел даим яз ваъ, цӀийи дуьньяда Аллагьдихъ галаз гуьзел ва са къайгъуни авачир уьмуьр тухуниз икӀ лугьузва. Иманияр патал ихьтин уьмуьр гьеле чи дуьньяда амаз, чилел абурув ажал агакь тавунмаз гатӀун жезва, амма а уьмуьр Аллагьди абуруз чилел абурун уьмуьр куьтягь хьайила, тамамдиз багъишда.

Эсав – Исакьан хва, Якьубан чӀехи кьветхер-стха. Садра, гишин хьанваз, ада вичин сифтегьанвал Якьубаз чӀиргъиндихъ маса ганай. Идалай гуьгъуьниз Якьуб сифтегьанди яз гьисабиз хьанай.

Юнус пайгъамбар – Аллагьдин пайгъамбар. Юнус пайгъамбардин ктабди Аллагьди ам исраилвийрин душман тир инсаф гвачир Ашур пачагьлугъдин меркез Ниневидиз ракъуруникай суьгьбетзава. Юнусаз, и тапшуругъдикай кьил къакъудна, гимида аваз маса патахъ физ кӀан хьанай, амма Аллагьди гимидал тӀурфан ракъурнай, ахпа гьуьлуьн зурба гъетре Юнус туькьуьннай ва ам гъетрен къене пуд юкъуз хьанай. Ахпа гъетре ам вичин къеняй ахкъуднай, ва ам Ниневидиз рекье гьатнай.

Юсуф – (1) Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин халкьдин кьве тайифа хьана: Ифраим ва Манаше (кил. Хьунухь ктаб 37–50). Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай. (2) Иса хайи Руш Майраман гъуьл. Гьа вахтарин адетри къалурзавайвал, чувудри ам Исадин буба яз гьисабзавай.

Ягьуд – Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин тайифайрикай сад хьана. А тайифа авай Исраил уьлкведин вилаятдиз, Ягьудан тӀвар себеб яз, Ягьудат тӀвар гана. Исраилдин пачагь Давуд ва адан эвлед Иса Месигь Ягьудан тайифадикай тир. Абур кьведни Ягьудатдин Бетлегьем шегьерда дидедиз хьана. Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай. Инал, кьилди къачуртӀа, Месигь маса гайи тилмиз Ягьуд Искариятан тӀвар кьаз жеда.

Ягьудат – Фелистиндин кьибле пата авай вилаят. Адал и тӀвар Исраилдин тайифайрикай садан бан-буба тир Ягьудан тӀварцӀелай атанва.

Ягья – (1) «Инсанрив цик акахьун къачуз тазвай Ягья» (кил. «Цик акахьун къачун»). Чи таржумада и ибара «Ягья пайгъамбар» яз ганва. Месигь къведайдакай виликамаз лагьай ва Ада Вичин къуллугъ ийиз гатӀунай вахтунин лап эвелда Адав цик акахьун къачуз тур пайгъамбар. Месигьдин гафарай, Ягья «папари ханвайбурулай» виридалайни чӀехиди тир. (2) Илчи Ягья, Зебедеян хва ва илчи Якьубан стха, Месигьдин цӀикьвед тилмиздикай сад. Исадиз ам кьетӀендаказ кӀандай. Ам Шад Хабар, пуд чар ва Керемат ктабар кхьей кас яз кьабулун адет хьанва. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Якьуб – Исакьанни Ребекъадин кьве хцикай сад. Якьуб вичин кьветхер-стха Эсавалай гуьгъуьниз ханатӀани, Аллагьди гьам хкяна. Якьубаз сифте яз хайи хцин ихтиярар гана. Адан цӀикьвед хцикай чувуд халкьдин цӀикьвед тайифа арадал атана. Якьубаз Аллагьди гайи «Исраил» тӀвар адан эвледрал – чувуд халкьдал акьалтна. Гуьгъуьнлай и тӀвар маса ксарални эцигнай, месела, Исадин илчийрикай садал.

ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар – чувудрин диндин кьилин суваррикай сад. Ам Песагь сувар къейд авуна яхцӀурни цӀуд югъ алатайдалай гуьгъуьниз, бегьер кӀватӀ хъувурдалай кьулухъ кьиле тухудай. И суварин юкъуз Месигьдин тилмизрик Пак Руьгь акатдай.

Яшай пайгъамбар – Сифтегьан Икьрардин лап машгьур пайгъамбар. Ада чи аямдал къведалди VӀӀӀ лагьай асирда уьмуьр тухвана. Иса Месигь чилел хадалди 700 йис кьван амаз Яшай пайгъамбарди Исадин уьмуьрдин гзаф вакъиайрикай виликамаз лагьанай.

Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

ЦӀийи Икьрар

1. Пулунин дережаяр

2. Заланвилинни къенен кьадарар

3. Мензилдин кьадарар

Заланвал / Кьадарар

Пулунин дережаяр

Ракьун пулар | Гьикьван ятӀа | Куькай ятӀа
Талант | 6000 динар | гимиш
Гимиш манат | 100 динар | гимиш
Кьуд драхма | 4 динар | гимиш
Кьве драхма | 2 динар | гимиш
Гимишдин пул | 1 динар | гимиш
Динар | 1 динар | гимиш
Къара пул | 1/16 динар | цур
Кепек | 1/64 динар | цур
Чет кепек | 1/128 динар | цур

1 динар адетдин зегьметкешдин са йикъан мажиб тир.

Заланвилинни къенен кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Гирванка | 330 г
Киле | 1,1 литр
Сатун | 13 литр
Бат | 29 литр
МетратӀас | 32 литр
ЧкӀур | 400 литр

Мензилдин кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Кьуьнт | 46 цм
ЮкӀ | 71 цм
Истад | 185 м
Кишдин мензил | 925 м

Тафаватар

ЦӀийи Икьрар

Тафаватар

Инал чна чи таржумада гъиликнавай текстерилай тафават тир ва чеб гъилелди кхьенвай маса ктабра авай чкаяр къалурзава:

МатӀ. 5:44

Амма За квез лугьузва хьи, жуван душманарни кӀан хьухь, куьн хурук кутазвайбурун гьакъиндай дуьа ая. Квез лянет ийизвайбурукай хъсандиз рахух ва куьн такӀанбуруз хъсанвилер ая.

МатӀ. 6:6

Дуьа ийидайла, жуван кӀвализ гьахьна, рак агална жуван чинебан Бубадиз дуьа ая. Чинебанди яз аквазвай ви Бубади ваз аквадай суваб ийида.

МатӀ. 6:13 | Темягьрикай яргъаз ая, шийирдикай хуьх На чун.

МатӀ. 17:20-21

– Куь иман зайиф тирвиляй, – лагьана Ада, – За квез рикӀивай лугьузва: куь иман финдин твар кьван авайтӀа, квевай и дагъдиз «Инлай анихъ хьухь» лагьана эмир гуз жедай, дагъни анихъ жедай. Квехъ ахьтин иман аватӀа, квелай алакь тийидай гьич са карни жедач. И жин масакӀа ваъ, анжах дуьадалдини сив хуьналди чукуриз жеда.

МатӀ. 18:10-11

Килиг гьа, ихьтин гъвечӀибурув рикӀивай эгечӀ, абурун малаикар датӀана цавараллай Зи Бубадин вилик ква. Инсандин Хва, телеф хьанвайбур жагъана, абур хиласиз атанвайди я.

МатӀ. 23:13-14

Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне инсанриз Цаварин Пачагьлугъдиз фидай рак агална. Я куьн аниз гьахьзавач, я аниз физ кӀанзавайбур куьне ахъайзавач. Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне хендедайрин кӀвалер незва ва кьве чин алаз яргъалди дуьа ийизва: гьа кардай квез генани чӀехи дуван ийида.

МатӀ. 25:30

И виже текъведай лукӀ мичӀи къецел гадара, ана жедайди шел-хвал ва сарар регъуьнар я. Нихъ ван къведай япар аватӀа, гьадаз ван атурай!

Мрк. 7:15-16

Къецяй инсандин къенез физвай гьич са затӀунивайни ам чиркин ийиз жедач, инсан чиркин ийизвайди адай вичяй акъатзавай гафар я. Нихъ япар аватӀа, гьадаз ван атурай.

Мрк. 9:43-44

Ви са гъили вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам атӀутӀ: кьве гъил кваз жегьеннемдин хкахь тийидай цӀуз аватдалди са гъил кваз даим ацӀай уьмуьрдиз гьахьун хъсан я. Жегьеннемда, лагьайтӀа, сурун пӀаркӀвни рекьидач, цӀайни хкахьдач.

Мрк. 9:45-46

Ви са кӀвачи вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам атӀутӀ: кьве кӀвач кваз жегьеннемдин цӀуз аватдалди са кӀвач кваз даим ацӀай уьмуьрдиз гьахьун хъсан я. Жегьеннемда, лагьайтӀа, сурун пӀаркӀвни рекьидач, цӀайни хкахьдач.

Мрк. 11:25-26

Квез са никай ятӀани хъел аваз хьайитӀа, дуьаяр ийизвай чӀавуз а касдилай гъил къахчу, цавараллай куь Бубадини куь тахсиррилай гъил къахчуда. Куьне гъил къахчун тавуртӀа, цавараллай куь Бубадини куь гунагьрилай гъил къахчудач.

Мрк. 15:27-28

Адахъ галаз санал кьилдин хашариз кьве къучини янай: сад Адан эрчӀи, муькуьдини – чапла патахъай. Пак Каламдин гаф кьилиз акъатна: «Ам зулумкаррикай яз гьисабна».

Мрк. 16:9-20 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.

ЛкӀ. 17:35-36

Кьве папа са регъве техил регъведа: абурукай сад къахчуда, муькуьди тада. Кьвед никӀе жеда: абурукай сад къахчуда, муькуьди тада.

ЛкӀ. 22:43-44 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.

ЛкӀ. 23:16-17

ГьакӀ хьайила, за Адаз са-кьве къамчи вегьена ахъая лагьана эмирда. Адаз кӀанзавайдини суварин йикъаз талукь яз къазаматда авай са кас ахъай хъувун тир.

ЛкӀ. 23:34 | Нуькерри Исадин пекер чип вегьена чпин арада пайна.

Ягь. 5:3-4

А кьурарик гзаф азарди кьунвайбур: буьркьуьбур, кьецӀибур, фалужди ягъайбур къатканвай. Гагь-гагь Реббидин малаик эвичӀдай ва ада цик ктаддай. Гьа чӀавуз цик акахьун къачур сад лагьай кас гьихьтин хьайитӀани азардикай сагъ хъжедай.

Ягь. 7:53–8:11 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.

Кр. 7:36-37

Атана абур яд авай чкадив агакьна. «Ингье, ина ядни ава, – лагьана худумди, – Цик акахьун къачудайла, зи вилик пад ни кьада?» «Вири рикӀелди иман ийизватӀа, цик акахьун къачуртӀа жеда» лагьана ФилипӀа. «Иса Месигь Аллагьдин Хва тирдахъ за иман ийизва» жаваб яз лагьана везирди.

Кр. 15:33-34

Абур ана са кьадар вахтунда амукьна, ахпа стхайри абуруз хийир-дуьа авуна, абур иниз ракъурай ксарин патав рекье хтуна. Силава гьана амукьун кьетӀна Ягьуд лагьайтӀа, Ярусалимдиз хъфена.

Кр. 24:6-8

Ам гьатта чи Аллагьдин КӀвал чиркин ийизни алахънай. Гьа чӀавуз чна ам кьунни авунай ва, чи Къанундикай бине кьуна, адан дуван ийиз кӀан хьанай. Анжах кьушундин кьилевай Лисиди атана чӀехи зулумдалди ам чибурун гъиляй ахкъудна ва ви кьилив ракъурна. Чазни ви патав атун эмирна. Вуна адавай силис кьурла, чна адак тахсирар кутун дуьз кар тирдахъ вунни чӀалахъ жеда.

Кр. 28:28-29

«ГьакӀ хьайила, квез чир хьухь хьи, инсаният хилас хьуникай хабар Аллагьди мажусийрал ракъурзава. Гьабуру ябни гуда». Абур чпи чпин арада гьуьжетар ийиз-ийиз хъфена.

1-Птр. 4:14

Месигьдин ТӀвар кьунай куь намусдик хкуьрзаватӀа, квел нуьсрет ала, им акӀ лагьай чӀал я хьи, баркалладин Руьгьди – Аллагьдин Руьгьди – квел бине кьунва. Абуру Аллагьдиз асивалзава, куьне, лагьайтӀа, Ам машгьурзава.

1-Птр. 4:16

Амма са ни ятӀани месигьи яз азаб чӀугвазватӀа, къуй адаз регъуь тахьурай, вичин кьадар-къимет ихьтинди я лугьуз Аллагьдиз шукур авурай.

1-Ягь. 5:7-8

Цавал пуд шагьид ала: Буба, Гаф ва Пак Руьгь. И пудни – сад я. Чилелни пуд шагьид ала: Руьгь, яд ва иви, абуру пудани гьа садакай шагьидвал ийизва.

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

ЦӀийи Икьрар

1. Фелистин Иса Месигьдин девирда

2. Римдин империя Иса Месигьдин девирда

3. Ярусалим Иса Месигьдин девирда

4. Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

5. Илчи Павелан сиягьат 1,2

6. Илчи Павелан сиягьат 3,4

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

Фелистин Иса Месигьдин девирда

Римдин империя Иса Месигьдин девирда

Ярусалим Иса Месигьдин девирда

Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

Илчи Павелан сиягьат 1,2

Илчи Павелан сиягьат 3,4

Table of Contents

ЦӀийи Икьрар: 1-Каринфвийриз

Сифте гаф

1-Каринфвийриз

- Гьахьун
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16

Пак Каламдин ктабар

- Сифтегьан Икьрардин ктабар

- ЦӀийи Икьрардин ктабар

Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

Абба
Агъа дуьнья
Адам
Алачух
Аллагь кьатӀу́н
Аллагьдин КӀвал
Аллагьдин КӀел
Аллагьдин Пачагьлугъ
Аллагьдин рекьел атун
Аллагьдин Хва
Аллагьдин хъел
Алфани Омега
Амин
Аси
Асия вилаят
Афинаяр
Бабил
Багьал-Зевул
Баркалла
Бахтавар
Берекат
Билъам
Буба
Бунъямин
Бут
Галилей
Галилейдин вир
Гамур
Гевгьер
Гунагь
Гъилер эцигун
Гьабил
Гьалтунин Алачух
Гьарун
Гьахъ-михьивал
Гьахъ-михьивилиз акъудун
Гьируд
Давуд
Давудан Хва
Дуьа
Ермиягь пайгъамбар
Жегьеннем
Женнет
Жинер
Жузам
Забур
Зейтун пел
Зинавал
Ибадат
Иблис
Ибрагьим
Икьрар
Икьрардин сандух
Илчияр
Ильяс пайгъамбар
Иман
Имани
Иманийрин кӀватӀал
Инсандин Хва
Иса
Исакь
Исраил
Ишай
Ишара
Калам
Керемат
Киш югъ
Кумайрин сувар
Къабил
Къанун
Къенан
Къияматдин югъ
Къурбанган
Къурбанд авун
Кьилин хахам
Кьиса
КӀел
Левияр
Лут
Мажуси
Майрам
Малаик
Мангьу
Мелик-Садикь
Месигь
Месигьдихъ галаз сад хьун
Месигьи
Меслягьат
Миллетбаз
Мисри (Египет)
Михьи
Муса
Муъмин
Муьгьуьббат
Нинев
Нуьгь
Нуьсрет
Пайгъамбар
Пак
Пак Калам
Пак Руьгь
Пачагьлугъ
Песагь сувар
ПилатӀ
Рагьаб
Рагьил
Ребби
Реббидин Суфра
Рим
Руьгь
Садум (ва Гамур)
Сакъаяр
Самарият
Самариятвияр
Сарра
Сив хуьн
Сигьан
Синагуг
Синай
Сифтегьан Икьрар
Смаил
Сулейман
Сулейманан ширас
Таврат
Тавратдарар
Тилмиз
Туба авун
ТӀвар
ТӀили фарин сувар
Фарисеяр
Харж кӀватӀдайди
Хахам
Хаш
Хийир-дуьа
Хиласвал
Худум
Цаварин Пачагьлугъ
Цик акахьун къачун
ЦӀийи Икьрар
ЦӀуд-Шегьер
Чан хкун
Чан хтун
Чувудар
Шад Хабар
Шагьидвилин Алачух
Шемас
Шуай
Эбеди уьмуьр
Эсав
Юнус пайгъамбар
Юсуф
Ягьуд
Ягьудат
Ягья
Якьуб
ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар
Яшай пайгъамбар

Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

- Пулунин дережаяр
- Заланвилинни къенен кьадарар
- Мензилдин кьадарар

Тафаватар

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

- Фелистин Иса Месигьдин девирда
- Римдин империя Иса Месигьдин девирда
- Ярусалим Иса Месигьдин девирда

- Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

- Илчи Павелан сиягьат 1,2

- Илчи Павелан сиягьат 3,4